فَكَتَبَ إِلَيَّ : « لَا تَقُولَنَّ مُنْتَهى عِلْمِهِ ؛ فَلَيْسَ لِعِلْمِهِ مُنْتَهىً ، وَلكِنْ قُلْ : مُنْتَهى رِضَاهُ » .
شرح : كَاهِلِيّ ( به كسر هاء ) منسوب است به پدر قبيله از بنى اسد ؛ و اسم كاهلى ، عبد اللَّه بن يحيى است .
مُنْتَهى ( به صيغهء اسم مكانِ بابِ افتعال ) نايبِ مفعول مطلق است و مضاف است و به معنى مبلغ است و آن عبارت است از عدد مجموع چيزى .
فاء در فَلَيْسَ ، بيانيّه است . فَلَيْسَ لِعِلْمِهِ مُنْتَهىً اشارت است به اين كه علم از صفاتِ ذات است ، پس متعلّق است به هر چيز كه كائن خواهد شد . و چنانچه حوادث مستقبله ، غير متناهى لَايُقْفى است و آنها را مجموعى نيست و الّا برهان تطبيق و مانند آن ، ابطالِ لَاتَنَاهىِ آنها مىكرد ، همچنان علوم متعلّقه به آنها را مجموعى نيست و ثبوت خارجى آنها را نيز مجموعى نيست ، با وجود آن كه لَاتَنَاهِىِ آنها لَايُقْفى نيست ، پس برهان تطبيق و مانند آن ، ابطالِ لَاتناهىِ علومِ اللَّه تعالى و لا تناهىِ ثابتاتِ خارجيّه نمىكند .
رِضَا اين جا ، به معنى مرضى است . و مُنْتَهى رِضَاهُ به معنى مبلغى از حمد است كه خشنودى اللَّه تعالى - كه مذكور است در آيت سورهء توبه كه :
« وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ »
« 1 » - به كمتر از آن حاصل نمىشود . و مىآيد در حديث ششمِ باب چهاردهم كه رضا از صفات فعل است و به معنى ثواب است .
يعنى : روايت است از كاهلى گفت كه : نوشتم سوى امام موسى كاظم عليه السلام در ميان دعايى كه نوشته بودم كه : سپاس اللَّه راست سپاسى كه مبلغش مبلغِ دانش اوست ، پس نوشت سوى من كه مگو البتّه كه مبلغ دانش او ؛ چه نيست دانش او را مبلغى ، و ليك بگو كه : مبلغ رضاى او .
[ حديث ] چهارم
اصل : [ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ] عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ : أَنَّهُ كَتَبَ إِلى أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام يَسْأَلُهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ : أَ كَانَ يَعْلَمُ
هامش
( 1 ) . توبه ( 9 ) : 72 .