اللَّه تعالى در سورة المؤمن :
« وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ »
« 1 » پس مَا سَعى عبارت از گناه است .
وأَنَّ سَعْيَهُ عطف است بر مَا فِي صُحُفِ ، يا بر « أَنْ لَاتَزِرَ » و همچنين وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ . و مؤيّد اوّل است تغييرِ اسلوب در اين دو عطف به تشديد نون در « وَأَنَّ » . و بر هر نقد
« وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى »
مقابل
« ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ »
است ؛ به اين روش كه « إِلى » حرف جرّ است و « مُنْتَهى » مصدر ميمى است و تقديمِ ظرف ، براى حصر است و مراد اين است كه : كتاب الهى ، تبيانِ كلّ شىء است مگر كنه ذاتِ اللَّه تعالى ؛ زيرا كه تبيان آن در كتاب الهى نيست ، پس متولّى از كتاب الهى عذرخواهى نمىتواند كرد براى دفع جزاى اوفى از خود به اين كه كتاب الهى ، تبيانِ كلّ شىء نبود و لهذا روگردان از آن شدم .
و بعد از تمهيدِ اين مقدّمات مىگوييم بر سبيل احتمال كه : مىتواند بود كه مراد از اين آيات ، اين باشد كه : آيا پس بنابر اين بيانِ حال روگردان از كتاب الهى كه كرديم ، شناختى اى محمّد حالِ آن كس را كه روگردان شد و افادهء علم كم نفع كرد كه متعلّق است به ظاهر حيات دنيا و بس ؟ و بزرگ شد به اين سبب در ميان مردمان ، آيا نزد اوست و بس علمِ غيب ؟ پس او مىبيند آنچه را كه حكم مىكند ، يا به شواهد ربوبيّت خبردار نشده به آنچه در صحف موسى و ابراهيمى - كه تمام اداى حقوق كرده - نيز هست ، اين كه برنمىدارد هيچ نفس بردارنده ، گناه ديگرى را . اين مبالغه است در اين كه گناه او بخشيده نمىشود البتّه ، پس علاجى كه متصوّر است اين است كه دوستان و فرزندان از جانب او بردارند گناه او را و اين باطل است ؛ و اين كه نيست براى انسان از گناه مگر آنچه خود سعى در آن كرده باشد و خبردار نشده اين را كه سعى او در گناه ديده خواهد شد در قيامت ، بعد از آن جزا داده خواهد شد آن را جزاى تمامتر و خبردار نشده اين را كه تا كنه ذاتِ صاحب كلّ اختيارِ توست انتهاى تبيان كتاب الهى چيزها را .
يعنى : گفت امام جعفر صادق عليه السلام كه : به درستى كه اللَّه - عزّ و جلّ - در جملهء مذمّتهاى كسى كه روگردان شد از ذكر الهى - كه كتاب الهى و محكمات آن باشد - و افادهء علوم بى فايده كرد ، مثل آنچه متعلّق به ظاهر حيات دنياست و خود را بزرگ
هامش
( 1 ) . مؤمن ( 40 ) : 52 .