وَالْأُمُورِ ، وَيَدُهُ الرَّحْمَةُ ، وَرِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ ، وَهِمَّتُهُ السَّلَامَةُ .
شرح : التَّوَاضُع عبارت است از فروتنى براى حق ، موافق آنچه گذشت در حديث دوازدهمِ باب اوّل كه : « يَا هِشَامُ ! إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ : تَوَاضَعْ لِلْحقّ تَكُنْ أَعْقَلَ النَّاسِ » .
مراد به حَسَد ، چشم دوختن بر متاع دنياست كه نزد ديگران است از روى آرزو و آن ، مَنْهِىٌّعَنْه است در آيت سورهء نساء :
« أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ »
« 1 » و آيت سورهء حجر و سورهء طه :
« لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ » ،
« 2 » چنانچه ظاهر مىشود در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در حديث ششمِ « بَابُ الْحَسَدِ » كه باب صد و بيست و دوم است .
و وجه مناسبت برائت از حسد به عين ، اين است كه كسى كه چشمْ دوخت بر متاع دنيا ، چشمِ دلش پوشيده مىشود از نگاه در ضررهاى حرام آن و عبرت از تغييرهاى آن ، موافق حديث : « حُبُّكَ لِلشَّيْءِ يُعْمِي وَ يُصِمُّ » « 3 » و آيت سورهء حج :
« أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ »
« 4 »
.
فَهْم ( به فتح فاء و سكون هاء ) [ به ] معنى خوبىِ معاشرت با مردمان است و آن ، ضدّحُمْق است ، چنانچه گذشت در حديث چهاردهمِ باب اوّل . و وجه مناسبت فَهْم به اذن ، اين است كه قباحتْ فهمى ، از گوشْ انداختن به سخنِ آدابدانان به هم مىرسد . « 5 » الحِفْظ ( به كسر حاء بىنقطه و سكون فاء و ظاء بانقطه ، مصدر باب « عَلِمَ » ) : نگاهدارى از تلف . و شايد كه ذكر آن در ميان لسان و قلب ، به اعتبار تشبيه آن به شاهرگ يا گردن باشد ، [ به ] اعتبار اين كه در عرف ، هر كدام را مناط نگاهدارى از تلف مىشمرند ، مثل
هامش
( 1 ) . نساء ( 4 ) : 54 .
( 2 ) . حجر ( 15 ) : 88 ؛ طه ( 20 ) : 131 .
( 3 ) . الفقيه ، ج 4 ، ص 380 ، ح 5814 ؛ عوالياللآلي ، ج 1 ، ص 124 ، ح 57 ، و ص 290 ، ح 149 ؛ بحارالأنوار ، ج 74 ، ص 166 ، ح 2 .
( 4 ) . حج ( 22 ) : 46 .
( 5 ) . يعنى « فهميدن و تشخيصِبدىها و زشتىها ، از گوش سپردن به سخن عالمان حاصل مىشود » .