داناترِ بندگان به كار اللَّه تعالى كه به رسولان وحى كرده ، بهترِ بندگان است به اعتبار فرا گرفتن احكام از اللَّه تعالى . و كاملترِ بندگان به اعتبار فرا گرفتن احكام از اللَّه تعالى . بلند پايهترِ بندگان است در دنيا و آخرت . امّا در دنيا براى اين كه لذّت تسليمِ حكم الهى و پيروى حق از همه بالاتر است و امّا در آخرت ، براى بسيارى ثواب .
اصل : « يَا هِشَامُ ، إِنَّ لِلّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ : حُجَّةً ظَاهِرَةً ، وَحُجَّةً بَاطِنَةً ، فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْأَئِمَّةُ ، وَأَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ » .
شرح : اى هشام ! به درستى كه اللَّه تعالى راست بر مردمان ، دو حجّت كه به آنها غالب مىشود در روز قيامت ، بر جمعى كه پيروى ظن كرده باشند : يكى آشكار و ديگرى نهان . امّا حجّت آشكار ، پس رسولان و پيغمبران و اماماناند . و امّا حجّت نهان ، پس خردمندىهاى خردمندان است كه بيان شد در شرح « يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ - تَبَارَكَ وَتَعَالى - أَكْمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ وَ نَصَرَ النَّبِيِّينَ بِالْبَيَانِ » .
اصل : « يَا هِشَامُ ، إِنَّ الْعَاقِلَ ، الَّذِي لَايَشْغَلُ الْحَلالُ شُكْرَهُ ، وَلَا يَغْلِبُ الْحَرَامُ صَبْرَهُ » .
شرح : لَايَشْغَلُ ( به شين بانقطه و غين بانقطه ) : به صيغهء مضارع غايب معلوم باب « مَنَعَ » يا باب افعال است . « 1 » الشغْل ( به فتح و ضمّ شين و سكون غين ) و الْإِشْغَال : مانع شدن .
شُكْرَه : منصوب و مفعولٌ بِه است و عبارت است از به جا آوردن آنچه اللَّه تعالى واجب ساخته بر او ؛ و مراد ، اين است كه : كسب حلال نمىكند ، مگر به قدرى كه مانع واجبات بر او نشود ، موافق آيت سورهء نور :
« رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ »
« 2 »
.
لَا يَغْلِبُ ( به غين بانقطه و باء يك نقطه ) از باب « ضَرَبَ » است .
هامش
( 1 ) . يعنى يا « لَا يَشْغَلُ » است و يا « لَا يُشْغِلُ » .
( 2 ) . نور ( 24 ) : 37 .