اصل : « يَا هِشَامُ ، الصَّبْرُ عَلَى الْوَحْدَةِ عَلَامَةُ قُوَّةِ الْعَقْلِ ، فَمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ ، اعْتَزَلَ أَهْلَ الدُّنْيَا وَالرَّاغِبِينَ فِيهَا ، وَرَغِبَ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ ، وَكَانَ اللَّهُ أُنْسَهُ فِي الْوَحْشَةِ ، وَصَاحِبَهُ فِي الْوَحْدَةِ ، وَغِنَاهُ فِي الْعَيْلَةِ ، وَمُعِزَّهُ مِنْ غَيْرِ عَشِيرَةٍ » .
شرح : اى هشام ! صبر كردن بر تنهايى ، نشان توانايىِ خردمندى است . پس هر كه به خردمندى فرا گيرد علم را از اللَّه تعالى به سبب قرآن و رسول و امام ، كناره مىگيرد از دنياداران و دلبستگان به دنيا ، و دل مىبندد به آنچه نزد اللَّه تعالى است كه بهشت و رضوان است ، و هست اللَّه تعالى دلخوشىِ او در وقت بيگانگى او از مردمان ، و رفيق او در وقت تنهايى ، و مالدارى او در وقت مُفلسى ، و عزّت او بىحاجت به خويش و قوم .
اصل : « يَا هِشَامُ ، نُصِبُ الْحقّ لِطَاعَةِ اللَّهِ ، وَلَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ ، وَالطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ ، وَالْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ ، وَالتَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ يُعْتَقَلُ ، وَلَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِيٍّ ، وَمَعْرِفَةُ الْعِلْمِ بِالْعَقْلِ » .
شرح : الرَّبّ : صاحب كلّ اختيار چيزى . و استعمال آن در غير اللَّه تعالى نمىكنند مگر با قيدى ؛ و مجاز است .
و رَبّاني منسوب به ربّ است به زيادهء « الف و نون » براى مبالغه ؛ و مراد ، كسى است كه راغب در ثواب ربّ به زهد در دنيا باشد . پس در مسألهاى كه بىمكابره اختلاف در آن و در دليل آن رود ، از خود ، حكم نكند ، خواه از علما باشد و خواه از متعلّمين .
يعنى : اى هشام ! واداشته شده به كار آمدنى - كه آن ، قرآن باشد - ميان مردمان تا فرمانبردارى اللَّه تعالى كنند . و نمىباشد رهايى مردمان از عذاب الهى ، مگر به اين فرمانبردارى ، و اين فرمانبردارى به دانش است ، نه به ظن . و دانستن چيزى كه بىمكابره اختلاف در آن و در دليل آن رود ، به ياد گرفتن از كسى به هم مىرسد ، نه به رياضت يا فكر . و ياد گرفتن به خردمندى ، تمييز كرده مىشود از طلب جهلِ مركّب .
و بيان اين آخر ، آن است كه : دانش چيزى كه بىمكابره اختلاف در آن و در دليل آن رود ، نمىباشد ، مگر دانشى كه به اين كس رسد از دانايى كه زاهد در دنيا باشد و خودرأيى نباشد اصلًا ، مثل رسول و وصىّ رسول ؛ چه به وسيلهء ديگران ، شبهه به هم
صافى در شرح كافى (فارسى) — صفحة 223
مساهمون: محمد حسين الدرايتي
ص٢٢٣