چنانچه بعد از اين آيت گفته : و اگر گفته شود به ايشان كه : بياييد سوى قرآن و سوى رسول ، گويند كه : بس است ما را آنچه بر آن ، يافتهايم پيشوايان و پدران خود را . « 1 »
اصل : « وَقَالَ : ( أكثرهم لا يشعرون ) » .
شرح : و گفت كه : بيشتر امّتِ هر رسولى بىشعورى كرده ، پندارند كه مدد كردن اللَّه تعالى ايشان را به مال و فرزندان ، دلالت مىكند بر اين كه اللَّه تعالى با ايشان خير خواهى مىكند با آن كه خلاف قولِ هر رسولى كرده ، اختلاف از روى ظن مىكنند .
مخفى نماند كه اين لفظ در قرآن نيست و در سورهء مؤمنون چنين است :
« بَلْ لا يَشْعُرُونَ » .
« 2 » پس مىتواند بود كه نقل مضمون آن شده باشد تا اشارت شود به اين كه مراد ، بيشتر امّتِ هر رسولى است ، نه همه ؛ چه همه ، خلاف گفتهء اللَّه تعالى و رسولى كه به ايشان آمده ، نكردهاند و راه اختلاف از روى ظن ، پيش نگرفتهاند . و در سورهءيونس و سورهء نمل :
« أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ »
« 3 » هست .
اصل : « يَا هِشَامُ ، ثُمَّ ذَكَرَ أُولِي الْأَلْبَابِ بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ ، وَحَلَّاهُمْ بِأَحْسَنِ الْحِلْيَةِ ، فَقَالَ :
« يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
» . « 4 »
شرح : الحِكْمَة ( به كسر حاء و سكون كاف ) : خوددارى در گفتار و در كردار از پيروى ظن . مشتق است از « حَكَمَة » ( به فتح حاء و فتح كاف ) به معنى دهنهء لجام كه ستور را نگاه مىدارد از حركات بد ، و مراد اين جا ، ضدّ فحشاء است كه در آيت سابقه بر اين ، مذكور است كه :
« الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ
هامش
( 1 ) . مائده ( 5 ) : 104 :« وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا ».
( 2 ) . مؤمنون ( 23 ) : 56 .
( 3 ) . يونس ( 10 ) : 60 ؛ نمل ( 27 ) : 73 .
( 4 ) . بقره ( 2 ) : 269 .