يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ »
« 1 » » .
شرح : اى هشام ! اللَّه تعالى اكتفا به سرزنش ناخردمندان نيز نكرد ؛ چون دانست كه پيروان ظن ، بسيارىِ خود را دليل حقّيّت خود مىكنند . سرزنش كرد اللَّه تعالى بيشتر مردمان را ، به اين روش كه گفت در سورهء انعام كه : و اگر تابع شوى بيشتر مردمانِ اين سرزمين را ، گمراه مىكنند تو را از راه اللَّه تعالى كه پيروى علم و ترك پيروى ظن باشد .
اصل : « وَقَالَ :
( وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ )
» .
شرح : اين آيت در سورهء لقمان است ؛ « 2 » ليك به جاى
« لا يَعْقِلُونَ »
،
« لا يَعْلَمُونَ »
است . پس مىتواند بود كه بيان معنى باشد ، يا از كاتبان كافى غلطى شده باشد .
يعنى : و گفت در سرزنش بيشتر مردمان كه : و هر آئينه اگر پرسى جمعى را كه تابع پيشوايان و پدراناند در پيروى ظن و مضطرّ خواهند شد به عذاب سخت كه : آيا كه آفريد آسمانها و زمين را ؟ هر آيينه مىگويند : البتّه كه اللَّه تعالى آفريده . بگو - اى محمّد - كه : ستايش اللَّه تعالى راست كه بىجا عذاب نمىكند ؛ بلكه بيشتر مردمانِ روى زمين به خردمندى فرا نمىگيرند گفتهء خود را و با آن كه آفرينندهء آسمان و زمين را مىدانند . و اين ، باعث است بر اقرار به اين كه هر چه در آسمانها و زمين است ، از اللَّه تعالى است و بس . به پيروى ظن ، شريك در حكم مىشوند با اللَّه تعالى . و براى اين ، مستحقّ عذاب سخت مىشوند .
مخفى نماند كه در سورهء زخرف و سورهء زمر ، صدر اين آيت هست و تفسير آن مىآيد در « كِتَابُ الحُجَّة » در حديث دومِ باب صد و هشتم كه « بَابٌ فِيهِ نُتَفٌ وَ جَوَامِعُ فِي الْوَلَايَة » است و در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در حديث سومِ باب سوم و در حديث چهارمِ باب ششم .
اصل : « وَقَالَ :
« وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) : 116 .
( 2 ) . لقمان ( 31 ) : 25 .