3 / 1 . اساتيد
بنا به تصريح افندى ، ملّا خليل در اوان سنّش ، نزد بهاء الدين محمّد عاملى معروف به شيخ بهايى ( م 1030 ق ) و مير محمّد باقر استرآبادى معروف به مير داماد ( م 1041 ق ) ، تحصيل علم نموده است . و مصنّف ، در همين شرح حاضر ، در شرح حديث « جنود عقل » مطلبى را از مرحوم شيخ بهايى با تعبير « استادى شيخ بهاء الدين محمّد رحمه اللَّه تعالى » نقل نموده است .
پس از آن نزد مولى حاج محمود رنانى ، « 1 » زانوى ادب به زمين زده و مشغول فراگيرى علم شده است . پس از آن در مشهد مقدس نزد مولى حاجى حسين يزدى ، حاشيهء قديم ملّا جلال دوانى را بر شرح تجريد قوشچى ( موسوم به شرح جديد ) قرائت نموده است . در اين زمان با خليفه سلطان ( م 1064 ق ) همدرس بود .
يكى ديگر از اساتيد ملّا خليل ، امير ابوالحسن قائنى مشهدى است . قزوينى در ايام اقامتش در مكّه حواشى قائنى بر كتاب الكافى كلينى را جمع آورى و تدوين نموده است . « 2 »
آنچه در مصادر از اساتيد ملّا خليل ياد شده همين چهار عالم بودند و از ديگر اساتيد وى در مصادر يادى نشده است . خصوصاً استادى كه ملّا خليل تحت تأثير تعاليم وى بوده و طبق آن حتى با مجتهدان مخالفت مىكرده ، شناسايى نشده است .
چون اساتيدى كه نامشان ذكر شد چنين انديشههايى ندارند . شايد با تأمّل و دقّت در آثار وى بتوان اسامى ديگر اساتيد او را به دست آورد .
4 / 1 . شاگردان
عالمان زيادى نزد ملّا خليل قزوينى پيمانهء علم و معرفت پر نموده و خوشه چين خرمن فضل و ادب وى شدهاند . برخى از شاگردان وى عبارتند از :
1 . امير محمّد مؤمن بن محمّد زمان الطالقانى .
هامش
( 1 ) . وى منسوب به رُنان از قراء اصفهان است . ر . ك : مراصد الاطّلاع على أسماء الأمكنة والبقاع ، ج 2 ، ص 635 ؛ معجم البلدان ، ج 3 ، ص 73 . جمعى از محدّثان قرن ششم و هفتم ، منسوب به اين منطقه هستند .
( 2 ) . رياض العلماء ، ج 2 ، ص 266 .