سورهء شمس مىفرمايد :
قَدْ افْلَحَ مَنْ زَكّاها * وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها » « 1 »
بىترديد كسى كه نفس را [ از آلودگى پاك كرد و ] رشد داد ، رستگار شد . *
و كسى كه آن را [ به آلودگىها و امور بازدارنده از رشد ] بيالود [ از رحمت حق ] نوميد شد .
[
صفات ذاتى نفس
] « بدان كه : نفس را دو صفت ذاتى است يكى هوا و يكى غضب و خمير مايه دوزخ اين دو صفت است و ديگر دركات دوزخ از آن متولد است ، و اين دو صفت هوا و غضب بالضرورة در نفس بايد باشد ، تا به صفت هوا جذب منافع كند ، و به صفت غضب دفع مضار ، تا در عالم كون و فساد وجود او باقى ماند و پرورش يابد .
اما اين دو صفت را به حد اعتدال نگاه بايد داشت كه نقصان اين دو صفت نقصان نفس و بدن است ، و زيادتى اين دو صفت سبب نقصان عقل و ايمان است .
تربيت و تزكيهء نفس به اعتدال رسانيدن اين دو صفت هوا و غضب است ، تا هم نفس و هم بدن به سلامت ماند ، و هم عقل و ايمان در ترقى باشد ، و هم در موضع خويش هر يك را به فرمان شرع استعمال كند ، در آن حق تقوا را مرعى دارد و در طلب رخصت و آزادى در گناه نكوشد ، چه شرع و تقوا بالذّات جملگى صفات را به حد اعتدال نگاه مىدارد ، تا بعضى غالب نشود و بعضى مغلوب كه آن صفت بهايم است و سباع ؛ زيرا كه بر بهايم صفت هوا غالب است و صفت غضب مغلوب ، و بر سباع صفت غضب غالب است و صفت هوا مغلوب ، لاجرم بهايم به حرص و ميل شديد به خوردن درافتادهاند ، و درندگان و سباع به استيلا و قهر و غلبه و قتل و صيد
هامش
( 1 ) - شمس ( 91 ) : 9 - 10 .