مىكند . هر چه نياز بيشتر باشد ، مزد و پاداش افزايش مىيابد و هر چه نياز كمتر باشد ، پاداش كمتر است ؛ زيرا فرمانده و فرمانبر و تكليف دهنده و فرد مكلف به منزلهء فروشنده و خريدار هستند . . .
اين چيزى است كه در ميان عاقلان جامعه وجود دارد . خداوند سبحان نيز در سخنان خود با ما همان شيوهاى را در پيش گرفته كه ما با يكديگر در پيش گرفتهايم و خوشبختى ما را كه از طريق دين خود به سوى آن راهنمايى فرموده ، در قالب سنتها و قوانين اجتماعى ريخته است و امر و نهى و پاداش و تنبيه و بشارت و بيم و وعدهء پاداش و كيفر داده است ، پس با همان سادگى كه قوانين اجتماعى را پذيرفتهايم ، دين را هم دريافت مىكنيم و خداوند متعال پس از هشدار به ما فرموده است :
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنكُم مّنْ أَحَدٍ أَبَدًا » « 1 »
و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، هرگز احدى از شما [ از عقايد باطل و اعمال و اخلاق ناپسند ] پاك نمىشد .
تنها تكيه و اميد همه بايد رحمت و عطاى نعمت بىمنت او باشد تا در دايرهء لطف او قرار گيريم . « 2 » رسول اللّه صلى الله عليه و آله مىفرمايد :
قالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ : لايَتَّكِلِ الْعامِلُونَ عَلى أَعْمالِهِم الَّتى يَعْمَلُونَها لِثَوابِى فَإِنَّهُمْ لَوِاجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُم أَعْمَارَهُمْ فى عِبادَتى كانُوا مُقَصِّرِينَ غَيْرَ بالِغِينَ فِى عِبادَتِهِم كُنْهَ عِبادَتى فِيما يَطْلُبُونَ عِنْدى مِنْ كَرامَتى وَ النَّعِيمِ فى جَنَّاتى وَ رَفِيعِ الدَّرَجاتِ الْعُلى فى جَوارى وَلكِنْ بِرَحْمَتى
هامش
( 1 ) - نور ( 24 ) : 21 .
( 2 ) - تفسير الميزان : 6 / 374 - 375 ، ذيل آيهء 118 سورهء مائده .