و « صدّ » از شىء به معناى منع و اعراض و صَرف از آن آمده و همه مناسب است ، ولى اين جا به معنى منع و صَرف است ؛ زيرا كه صدّ به معنى اعراض ، لازم است . ما به خواست خدا در ضمن دو مقام به ذكر فساد اين دو خصلت و كيفيت منع اول ازحق و از ياد بردن دوم آخرت را ، مىپردازيم و از خدا توفيق مىطلبيم .
بدان كه : نفس انسانى گر چه به يك معنا كه اكنون ذكر آن از مقصود ما خارج است ، مفطور بر توحيد بلكه جميع عقايد حقّه است ، ولى از اول ولادت آن در اين نشأه و قدم گذاشتن در اين عالم با تمايلات نفسانيّه و شهوات حيوانيّه نشو و نما كند ، مگر كسى كه مؤيَّد مِن عنداللّه باشد و حافظ قدسى وى را حفظ كند ، و آن چون از نوادر وجود است جزو حساب ما نيايد ، ما متعرّض حال نوع هستيم . در مقام خود مبرهن است كه انسان در اول پيدايش ، پس از طىّ منازلى ، حيوان ضعيفى است كه جز به قابليّت انسانيّت امتيازى از ساير حيوانات ندارد ، و آن امتيازِ قابليّتْ ميزان انسانيّت فعليّه نيست .
پس انسان حيوانى بالفعل است در ابتداى ورود در اين عالم ، و در تحت هيچ ميزان جز شريعت حيوانات كه ادارهء شهوت و غضب است نيست ، و چون اين اعجوبهء دهر ، ذات جامع و يا قابل جمعى است ، از اين جهت براى ادارهء آن دو قوّه ، صفات شيطانى را از قبيل كذب و خديعه و نفاق و نميمه و ساير شيطنتهاى ديگر نيز به كار مىبرد و با همين سه قوّه كه اصول مفسدات و مهلكات است ترقّى كند ، و اينها نيز در او نموّ و ترقّى روز افزون نمايند ، و اگر در تحت تأثير مربّى و معلّمى واقع نشود ، پس از رسيدن به حدّ رشد و بلوغ ، يك حيوان عجيب و غريبى شود كه در هر يك از شؤون مذكوره گوى سبقت از ساير حيوانات و شياطين ببرد و از همه قوىتر و كاملتر در مقام حيوانيّت و شيطنت شود . و اگر بر همين حال روزگار بر او بگذرد و جز تبعيّت هواى نفس در شؤون ثلاثه نكند ، هيچ يك از معارف الهيّه و اخلاق فاضله و اعمال صالحه در او بروز نكند ، بلكه جميع انوار فطريّهء او نيز خاموش گردد .
پس تمام مراتب حق ، از اين سه مقام كه ذكر شد - يعنى : معارف الهيّه و اخلاق و
تفسير و شرح صحيفه سجاديه (فارسى) — صفحة 149
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص١٤٩