ملكات فاضله و اعمال صالحه - خارج نيست ، زير پاى هواهاى نفسانيّه پايمال گردد ، و متابعت از تمايلات نفسانيّه و ملايمات حيوانيّه نگذارد كه در او ، حق به هيچ يك از مراتب جلوه كند ، و كدورت و ظلمت هواى نفس تمام انوار عقل و ايمان را خاموش نمايد ، و ولادت ثانويّه كه ولادت انسانيّه است از براى او رخ ندهد و در همان حال بماند و ممنوع و مصدود از حقّ و حقيقت شود ، تا آن كه از اين عالم با همين حال رحلت كند ؛ در آن عالم كه كشف سريره شود خود را جز حيوانى يا شيطانى نيابد و از انسان و انسانيّت يادى نكند و در آن حال در ظلمتها و عذابها و وحشتهاى بىپايان بماند ، تا خداى تعالى چه خواهد .
پس اين حال تبعيّت كامل است از هواى نفس كه منع كامل كند از حق . و از اين جا مىتوان فهميد كه ميزان بازماندن از حق ، متابعت هواى نفس است ، و مقدار بازماندن نيز متقدّر شود به مقدار تبعيّت . مثلًا اگر به واسطهء تعليم انبيا و تربيت علما و مربّيان ، مملكت انسانيّت اين انسان كذائى كه در اول ولادت با آن سه قوّه ( شهوت ، غضب ، شيطنت ) هم آغوش بود و با ترقّى و تكامل او ، آنها نيز ترقّى و تكامل مىكردند ، در تحت تأثير تربيت واقع شد ، كم كم تسليم قوّهء مربّيهء انبيا و اوليا گرديد ، ممكن است چيزى بر او نگذرد جز آن كه قوهء كاملهء انسانيّه كه در او به طريق استعداد و قابليّت وديعه گذاشته شده بود فعليّت پيدا كند و ظهور نمايد و تمام شؤون و قواى مملكت برگردد به شأن انسانيّت ؛ و شيطان به دستش ايمان آورد ، چنانچه به دست رسول اكرم صلى الله عليه و آله ايمان آورد :
إنَّ شَيْطانى آمَنَ بِيَدى . « 1 »
شيطان من ، به دست من ايمان آورد .
هامش
( 1 ) - بحار الأنوار : 16 / 337 ، باب 11 ، ذيل حديث 28 ؛ تفسير ابن عربى : 1 / 281 ، ذيل تفسير آيهء 48 سورهء انفال ، با كمى اختلاف .