انديشه هاى اسلامى در بستر تاريخ (فارسى) — صفحة 41

از شناخت و فهم تخصصى دين ، در اصطلاح خاص حوزه‌هاى دينى به « اجتهاد » تعبير مىشود و عنوان تخصصىِ عالمِ پژوهشگر و جويندهء مسائل دينى نيز « مجتهد » است . بنابراين ، عنوان « اجتهاد » ( : معرفت دينى ) مفهوم عامى است كه بر تمام معرفت‌هاى روشمندانه و مضبوط عالمان دينى در رشته‌هاى : كلامى - اعتقادى ، فقهى ، تفسيرى ، روايى و غير آن اطلاق مىشود ؛ و به موازات آن عنوان « مجتهد » گرچه به‌طور معمول دربارهء فقيهان پژوهنده در خصوص احكام فرعى فقهى به كار مىرود ، ولى در واقع عنوانِ عامى است كه همه صاحب‌نظران و انديشمندان متخصص و پژوهنده در ساير رشته‌هاى علوم و معارف اسلامى را نيز شامل مىشود . واژه اجتهاد ، در لغت به معناى تلاش و كوشش تا سر حد توانايى است به گونه‌اى كه با تحمل رنج و سختى همراه است ؛ و اجتهاد در اصطلاح فقه اسلامى ، عبارت است از به كار بردن تلاش و كوشش خويش در راه به دست آوردن احكام شرعى و قوانين الهى از راه‌ها و منابعى كه نزد فقهاى اسلام معمول و متعارف است و با تحصيل « مقدمات اجتهاد » يا « شرايط اجتهاد » به دست مىآيد . « 1 » پس مجتهد كسى است كه بتواند احكام و قوانين دينى و فقهى را از روى دليل به دست آورد و فرا راه ديگران قرار دهد . از اين رو ، اگر اجتهاد و استنباط او با واقع مطابقت داشته باشد پاداش مىيابد و در صورت مطابقت نداشتن با واقع نيز معذور ( و بلكه مأجور ) است . « 2 » توضيح آن كه اجتهاد داراى دو شيوه عمده مىباشد : 1 - اجتهاد از راه رأى و تفكر شخصى ( اجتهاد به رأى ) . 2 - اجتهاد از راه منابع معتبر شرعى و راهكارهاى موجود تحصيل احكام . اجتهاد از نوع اول كه مورد پذيرش عالمان اصولى مذهب اهل سنت است و براساس آرا ، تفكرات شخصى ، قياس ، استحسان و انتظارات پيشينى بشر صورت مىگيرد ، همان