تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — صفحة 90

ابوالحسن على بن حسين مسعودى ، ابن فضلان « 1 » ، محمّد بن حوقل ، اصطخرى و ابوزيد بلخى اين علم را به اوج خود رسانيدند . « 2 » ابو محمد كرجى و مقدسى جغرافيدان سدهء چهارم هجرى زمين را كروى مىدانستند . جالب اينجاست كه علاوه بر اين دو ابن‌خرداذبه نيز ضمن اشاره به شبيه گوى بودن زمين ، به خاصيّت آهنربايى آن نيز اشاره مىكنند . مقدسى در كتاب معروف خود « احسن التقاسيم في معرفة الأقاليم » مىنويسد : زمين همچون يك گوى است كه درون فلك نهاده شده مانند زرده در ميان تخم ، هواى پيرامون زمين آن را از همه سو به طرف فلك مىكشاند و ماندن خلق روى زمين از آن است كه هوا چيزهاى سبك را به سوى فلك مىكشاند و زمين چيزهاى سنگين را به سوى خود مىكشد زيرا كه زمين مانند سنگ آهن رباست . « 3 » آيا اين نكته را كه زمين خاصيت آهن ربايى دارد و او از « معجم البلدان » ياقوت حموى آورده ، نمىتوان نشانه‌اى از آگاهى متفكران و انديشمندان مسلمان به خاصيت جاذبه و قانون ثقل دانست ؟ دانشمند ديگرى كه در پايه ريزى و پيشبرد جغرافياى رياضى و نقشه نگارى علمى بىرقيب بوده ، ابوريحان بيرونى است . انديشه‌ها و روشهاى ابوريحان توسط خود او به آزمايش گذاشته شد . وى با وسايلى كه ابداع كرده بود ، اندازه گيريهاى متعددى انجام داد ؛ از آن جمله اندازه‌گيرى طول و عرض جغرافيايى برخى مناطق بوده است . بيرونى حدود پانزده كتاب و رساله دربارهء زمين پيمايى و جغرافياى رياضى تأليف كرده است به همين جهت او را بنيانگذار علم زمين پيمايى مىدانند . « 4 » از آثار ديگر او « ماللهند » « 5 » و « التفهيم » است كه اطلاعات بسيار ارزشمندى در مورد جغرافياى شبه قاره ارائه مىكنند .