تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — صفحة 89

كرد و قائم به ذات گرديد . اين تأليفات همه به دست غير عربان يعنى ايرانيان و آراميان به وجود آمدند . آنها دائرة المعارف‌هايى تأليف كردند كه علم جغرافيا جاى عمده‌اى در آنها اشغال كرده بود ؛ همچنان كه روايات مربوط به عجائب و غرائب در آنها فراوان بود . در متون جغرافيايى مسلمانان شواهد كافى در دست است كه از تأثير ايرانيان بر جغرافيا و نقشه‌كشى مسلمانان حكايت دارند « 1 » . به اشارهء منابع تا قرن سوم نفوذ يونان بر جغرافياى مسلمانان مسلّم بود ، ولى از اواخر اين قرن نفوذ بيشتر از سوى ايرانيان بود ؛ زيرا بيشتر مؤلّفان از مردم ايالات مختلف ايران بودند « 2 » . در ميان مفاهيم و سنتهاى مختلف جغرافيايى كه جغرافى نويسان مسلمان آن را دنبال كرده‌اند ، مفهوم هفت كشور ( هفت اقليم ) از همه مهم‌تر بود . آنان با ترجمهء آثار قديم و ارائهء نظريه‌هاى جديد اين علم را تحوّلى نوين بخشيدند « 3 » . نخستين آثار در جغرافيا و فلك‌شناسى را در جهان اسلام در نيمهء اول سدهء سوم هجرى محمّد بن موسى خوارزمى رياضى دان و ستاره شناس بزرگ ايرانى با بهره‌گيرى از انديشه‌هاى يونانى و شرق كهن پديد آورده است . خوارزمى كه ترجمه‌اى از جغرافياى بطلميوس تهيه كرده بود ، خود كتابى در جغرافيا به نام « صورة الأرض » به معناى سيماى زمين يا همان جغرافيا نوشت . اين كتاب بين سالهاى 221 - 232 هجرى و بر اساس جغرافياى بطلميوس اما با اضافات و تبديلات و تصحيحاتى تدوين شده است . خوارزمى بر اساس تبحّرى كه در ستاره‌شناسى داشته كتاب را به صورت زيجى نگاشته است « 4 » . جغرافى دانانى مانند ابن خرداذبه « 5 » ، جيهانى ، ابن فقيه همدانى ، احمد بن محمّد مقدسى ،