درآمد و سازمان دولتى به دو ديوان بزرگ تقسيم شد . « ديوان اصول » كه چيزى شبيه وزارت داخله و « ديوان لازمه » كه همان وزارت ماليه بود . وزير شخصاً ادارهء اين ديوان را بر عهده داشت و ديوانهاى ولايات در حكم ادارات كشورى بودند . « 1 » وى در ادامه توضيح مىدهد كه ديوانهاى خلافتى پر از ايرانيان بودند كه از آن جمله خاندان برمكيان ، ذوالرياستين ، مادرائيان و فاربائيان‌اند . از آنجا كه خصوصيّت عمدهء ديوانها جنبهء مالى بود و ايرانيان ماهرترين مردم در اين امور بودند « 2 » ، نقش عنصر ايرانى در ديوانها و ادارهء آنها بسيار حياتى بود .

بايستى اذعان كرد كه بسيارى از علومى كه در پرتو تمدن اسلامى رشد و نمو يافتند ، زمينه‌ها و بسترهاى آنها نزد غير مسلمانان به خصوص يونانيان ، ايرانيان و هنديان فراهم بود . اين علوم در عصر نهضت ترجمه به جهان اسلام راه يافت ، و محافل علمى مسلمانان را سيراب نمود . فرهنگ غنى ايرانيان و تجربيات فراوان آنان در علومى چون نجوم ، شيمى ، فلسفه ، طب و معارف ديگر همچون منبعى بود كه در سده‌هاى متعدد اذهان متفكران اسلامى را بهره‌ور مىساخت . « 3 » ايرانيان با سابقه تمدن قديم خويش و در سايه تعاليم عاليه دين مبين اسلام راه ترقى و تعالى را در بسيارى از علوم پيمودند و پيش آهنگان فرهنگ و تمدن اسلامى گرديدند . آنان علوم و فرهنگ تمدن كهن ايرانى را به تمدن اسلامى تزريق نمودند و با ايجاد حلقه‌هاى ارتباط باعث جلوه نمايى و درخشش تمدن اسلامى گرديدند . بىگمان ، بيشترين تلاش و همت ايرانيان در انتقال علوم به تمدن اسلامى در عصر نهضت ترجمه صورت پذيرفت . « 4 » موضوع ترجمه متون ساير ملل به زبان عربى هر چند از عصر