بودند كه دانشگاه جندى شاپور بارزترين نمونه است . اين دانشگاه در عصر ساسانى يكى از مهمترين مراكز فرهنگى و آموزشى و از هسته‌هاى فعال علمى دنيا محسوب مىشد . فعاليت اين مركز علمى در دوره اسلامى نيز تداوم يافت . « 1 » در جنديشاپور ساختمانهاى بزرگى براى بيمارستان ، مدرسه پزشكى ، كتابخانه و نيز رصدخانه و مدارسى براى آموزش رياضيات و نجوم ساخته شد . تدريس علوم مختلف به زبانهاى گوناگون در اين دانشگاه تداوم داشت تا اينكه با رونق و توسعه بيت الحكمه چراغهاى فروزان دانشگاه جنديشاپور رو به كم سويى نهاد و به تدريج بيت الحكمه مقام و رتبه علمى و آموزشى اين دانشگاه را از آن خود نمود و پاى بر جاى اين مركز علمى كهن نهاد . بيت‌الحكمه در عصر مأمون به همّت ايرانيان دانش‌دوست تأسيس و به تدريج رونقى عظيم يافت . همان گونه كه پيش‌تر بيان شد در عصر سلجوقيان و در زمان خواجه نظام الملك طوسى ، وزير قدرتمند آلب ارسلان و ملكشاه سلجوقى ، تحولى نوين در سنت مدرسه سازى رخ داد . خواجه نظام الملك در سده پنجم هجرى دانشگاههايى در شهرهاى اصفهان ، نيشابور ، بلخ ، حيره ، بغداد و . . . تأسيس كرد كه به مدارس نظاميه معروف شدند . نظاميه‌هاى نيشابور و بغداد سرآمد بقيه بودند . بيشتر مدرّسان اين مدارس يا ايرانى بودند و يا در مكتب ايرانيان تعليم ديده بودند . در مدرسه نظاميه بغداد شخصيتهاى بزرگى همچون ابو اسحاق شيرازى ، امام محمد غزالى و دانشمندان به نام ديگر به تدريس اشتغال داشتند . جالب است بدانيد كه در سده‌هاى بعد اروپائيان بر مبناى اين نظاميه‌ها و با الگوگيرى از آنها به تأسيس دانشگاهها و دانشكده‌هاى علمى و آموزشى دست زدند .