برخوردار است كه خداوند متعال آن را بزرگترين هدف پيامبر اسلام معرفى نموده و قبل از تعليم از آن ياد مىكند : « يزّكيهم و يعلّمهم الكتاب و الحكمة » ( آل عمران : 164 )
در نتيجه ارزشهاى اخلاقى نه در گروه خاصى همچون علما و زهّاد ، بلكه در اقشار گوناگون اجتماعى نيز جلوه و بازتاب خود را داشت .
با ترقى كمالات رفتارى و پيوندهاى صميمانه فردى و اجتماعى مفاسد و ناهنجاريها تا حد قابل توجهى فروكش كرد . دين اسلام ضمن نفى شديد خوشگذرانى ، عياشى ، تكاثر و زراندوزى و ضد ارزشهاى ديگر ، براى زندگانى مادى و لذايذ طبيعى حكمت و ايده تبيين نمود و قالبى مشروع معرفى كرد . با تزريق اين ارزشها به داخل اجتماع فساد و بىبند وبارى اشراف و طبقات بالاى اجتماع قابل مهار گشت . تعيين برخى محدوديتها و تكاليف شرعى گرچه باعث بىعلاقگى برخى به دين اسلام شد ، ولى به طور كل در كنترل جامعه و ترويج اخلاق و رفتار اسلامى مؤثر واقع گرديد .
مبانى اخلاقى دين اسلام چنان مجذوب كننده بود كه حتى برخى غير مسلمانها - از اهل كتاب - نيز شيفته ارزشهاى اسلامى شدند . اينان هر چند از پذيرش رسمى دين اسلام امتناع مىورزيدند ، اما از برخى آداب و رسوم و رفتار اسلامى اقتباس نموده ، در زندگانى خويش بهره مىجستند .
به طور كلى رشد ارزشهاى اخلاقى و فزونى يافتن سطح معنويت توده مردم از مهمترين پيامدهاى نشر تعاليم عاليه اسلام در جامعه ايران به حساب مىآيند .
تأثيرات فرهنگى
چنان كه زندگانى اجتماعى مردم ايران متأثر از دين اسلام تغييراتى پذيرفت ، حوزه دانش و فرهنگ ايرانيان نيز در نتيجه ورود اسلام صبغه اسلامى به خود گرفت . دين اسلام تأثيرات چشمگيرى بر حيات فرهنگى ، مسائل قومى و زبانى ، ادبيات و رشتههاى هنرى نهاد . « 1 » با
هامش
( 1 ) . البته تركيب فرهنگى كه در اين سرزمين حاصل شد بر خلاف آن تحولى است كه در برخى نواحى مانند فلسطين ، شمال افريقا و . . . صورت منطقه را عربى نمود . آيين اسلام ، ايران را به جامعهاى اسلامى مبدّل ساخت نه عربى ؛ به گونهاى كه بسيارى از آداب و رسوم باستانى و سنتى تحت لواى حكومت اسلامى حفظ گشت . ر . ك : لمبتون ، پيشين ، ص 61 .