از مهم‌ترين تحولات اجتماعى كه در نتيجه ورود اسلام به اين ديار شكل گرفت ، مهاجرت سيل آساى مسلمانان از شبه جزيره عربستان به ايران و اسكان در شهرهاى مختلف اين سرزمين بود . « 1 » مهاجرت گروههاى مسلمان در قرون اوليه هجرى به داخل فلات ايران ، جزئى از مهاجرت‌هاى بزرگ اعراب در طول تاريخ به مناطق شمال شبه جزيره تلقى مىگردد كه البته پس از فتح اين سرزمين شكل منسجم و منظمى به خود گرفته است . در عصر خلفاى راشدين مهاجرت مسلمانان به اتفاق خانه و خانواده به سوى فلات ايران شدت مىيابد كه البته بيش‌تر جنبه نظامى دارد . مسلمانان پس از جنگ و گريزهاى نخستين ، جهت پشتيبانى از فتوحات به تأسيس پايگاههاى نظامى در نقاط مختلف مبادرت مىورزيدند كه تنها نظاميان مسلمان در آنها استقرار داشتند . در مرحله بعد غير نظاميان نيز به دنبال نظاميان وارد شهر مىشدند و براى هر قبيله‌اى محله‌اى جداگانه مشخص مىشد . « 2 » با تسلط امويان بر اريكه خلافت اسلامى نياز به مهاجرت دسته جمعى قبايل مسلمان به مناطق مفتوحه بيش از هر زمانى احساس مىشد . بخش مهمى از مهاجران ، قبايلى بودند كه با نظام امويان سر ستيز و ناسازگارى داشتند و اجباراً به نقاط خاصى كوچه داده مىشدند و يا خود براى رهايى از ظلم و جور دولتمردان دستگاه خلافت به شهرها و روستاهاى دور دست پناهنده مىشدند . « 3 » حضور اعراب مسلمان در ايران به قدرى گسترده بود كه حتى در قرون سوم و چهارم هجرى و مدتها پس از ضعف سيادت عربى و استحاله بسيارى از آنها در جامعه ايران ، جغرافى دانان مسلمان از حضور دسته‌ها و طوايف فراوان عرب در شهرهاى ايران خبر مىدهند و پرتوى بر جغرافياى مهاجرت اعراب در قرن اول هجرى مىافكنند « 4 » به هر حال ، سردمداران حكومت اسلامى در شام براى نفوذ در لايه‌هاى اجتماعى و كنترل جامعه ايران به اين امر توجه بسيار داشتند . اين عملكرد چند تأثير قابل توجه داشت :