تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — صفحة 101

على بن اسماعيل بن ميثم معاصر فرا بن عمرو و ابوالهذيل علاف و عمرو بن عبيد از متكلّمان معروف قرن دوم هجرى است و با آنها مباحثاتى در مسائل اعتقادى داشته است . متكلمان شيعه اعمّ از ايرانى و غير ايرانى بسيارند . برخى از متكلمان شيعهء ايرانى عبارتند از : هشام بن سالم جوزجانى از اصحاب امام صادق ( ع ) ، فضل ابن ابوسهل نوبخت ، فضل بن شاذان نيشابورى از اصحاب امام رضا ( ع ) ، ابوجعفر بن قبه رازى و ابوعلى بن مسكويه . اين متكلمان مربوط به قرن دوّم تا چهارم هستند . در قرون متأخر ، اركان علم كلام اسلامى را متكلمان شيعه تشكيل مىدادند كه از ميان آنها مىتوان به بزرگانى مانند شيخ مفيد ، شيخ طوسى و علامه حلّى اشاره كرد . از متكلمين سنى مذهب نيز بسيارى ايرانى بودند . قديم‌ترين آنها حسن بصرى ( 110 ق ) و سپس شاگردش و اصل بن عطاء ( 181 ق . ) هستند كه هر دو از موالى بوده‌اند . اما ديگر متكلمين ايرانى سنى مذهب عبارتند از : - ابو محرز جهم بن صنوان سمرقندى يا ترمذى كه از موالى بخاراسب در خراسان است . وى مؤسس مذهب « جهميّه » مىباشد « 1 » . - ابوالحسين احمد بن يحيى بن اسحاق مشهور به ابن راوندى ، متكلم برجسته معتزلى كه در راوند كاشان به دنيا آمد و آثار فراوانى در علم كلام از خود بر جاى نهاد . - ابوالفتوح محمد بن عبدالكريم بن احمد شهرستانى ، متكلم معروف كه در سال 468 ه . در شهرستانه از توابع خراسان زاده شد . معتبرترين كتاب كلامى او « نهاية الاقدام فى علم كلام » نام دارد . - امام فخر رازى يا امام المشككّين ، وى در اصول و كلام اشعرى مذهب و در فروع دين شافعى بود « 2 » . اينها طبقه اول و دوم متكلمين سنى ايرانى مىباشند اما در طبقات و قرون بعد متكلمين سنى مذهب زيادى از ايران برخاسته‌اند « 3 » كه ذكر آنها در اين مقال نمىگنجد .