ما چهره‌هايى را نام برديم كه در دنياى فقه و اصول شهرت زيادى دارند يعنى همواره از زمان خودشان تا عصر حاضر نامشان در درس‌ها و كتابها برده مىشوند « 1 » . امّا شخصيّتهاى ديگر هم در ميان شيعيان و هم در ميان اهل سنّت در پويايى علم فقه تأثيرگذار بوده‌اند كه مجال ذكر نام آنها نيست « 2 » . فقهاى شيعه كه در كتب فقهى آرا و نظريات آنها نقل مىشود ، غالباً غير ايرانىاند ، امّا در طبقهء قدما صدوق اوّل و صدوق دوم بلكه همه آل بابويه از قبيل شيخ منتجب الدين رازى كه از احفاد حسين بن على بابويه ( صدوق اول ) است . و همچنين شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى و شيخ سلام بن عبد العزيز ديلمى صاحب كتاب « مراسم » و شاگرد شيخ مفيد و سيد مرتضى و ابن حمزهء طوسى و عيّاشى سمرقندى همه ايرانى هستند .

كلام ، علمى كاملًا اسلامى است و مربوط است به تحقيق در اصول عقايد اسلامى و دفاع از آنها ، اعم از آنكه امر مورد اعتقاد از عقليات محض باشد ، ( مانند مسائل مربوط به توحيد و صفات خداوند ) و يا از نقلياتى كه اعتقاد و عدم اعتقاد به آنها در سرنوشت انسان مؤثر است ( مانند امامت از نظر شيعه ) و به همين سبب كلام منشعب مىشود به كلام عقلى و كلام نقلى « 3 » . در ديدگاه علماى اسلام علم كلام ، اصول اعتقادى را با مبانى منطقى اثبات مىنمايد « 4 » . برخى معتقدند وجه تسميهء اين علم آن است كه متكلّمان با سخن كلام و استدلال به مبارزه و مواجهه با رقيب مىپردازند « 5 » . نخستين متكلّم شيعه كه كتابى در مسائل كلامى تأليف كرده است ، على بن اسماعيل بن ميثم تمّار است . خود ميثم به عنوان خطيب و سخنور شيعه و از صاحبان سرّ اميرالمؤمنين على ( ع ) بوده است . ميثم اهل هجر از شهرهاى بحرين است و فردى ايرانى به شمار مىآيد . نواده‌اش