تصميم غير منتظره
مأمون پس از رويارويى با اوضاع وخيم حكومت و احساس نگرانى شديد از آينده خويش براى خروج از اين بن بست ، در پى انديشه فراوان و مشورت با سياستمداران و استواركنندگان حكومتش چون فضل بن سهل به راه حلّ و تجربهء تازهاى دست زد ؛ تجربهاى كه در تشكيلات خلافت سابقه نداشت .
او تصميم گرفت پيشواى شيعيان را از مدينه به مرو فراخواند و او را به وليعهدى خويش برگزيند . اين اقدام مأمون هرچند به ظاهر ، غير منتظره و ناباورانه بود و از سوى بعضى گروهها واكنشهايى به دنبال داشت ؛ ليكن به نظر خود او ، مناسبترين و سنجيدهترين طرحى بود كه در آن شرايط مىتوانست حكومت او را از خطر سقوط حفظ ، منافعش را تأمين و آيندهاش را تضمين كند .
مأمون در پى اين تصميم نامهاى براى امام رضا عليه السلام نوشت . فضل بن سهل ، وزير او نيز نامهاى جداگانه نوشت و پيشواى هشتم را به مرو فراخواندند . « 1 »
هدف مأمون از طرح ولايتعهدى
درباره هدف مأمون از طرح مسألهء ولايتعهدى به امام رضا عليه السلام نظرات و احتمالاتى چند ذكر شده است . مهمترين اين نظرات عبارت است از :
1 - تمايلات شيعى و حقگرايى
« 2 » مأمون كه از نبوغ سياسى ويژهاى برخوردار بود با ظرافت خاصى كوشيد تا وانمود كند در اين تصميم خود خلوص نيّت دارد و از سر حقباورى نسبت به علويان و اعتقاد و
هامش
( 1 ) - متن نامه مأمون در منابع تاريخى نيامده است . براى آگاهى از متن نامه فضل بن سهل به الحياة السياسيّة للامام الرضا عليه السلام ، ص 446 رجوع كنيد .
( 2 ) - مورخانى مانند طبرى ، ابن اثير ، مسعودى ، ابن طقطقى و سيوطى اين احتمال را ذكر كردهاند . ر . ك : تاريخ طبرى ، ج 8 ، ص 554 ؛ كامل ، ج 6 ، صص 326 و 438 ؛ مروج الذهب ، ج 3 ، ص 441 ؛ الفخرى ، ص 198 و تاريخ الخلفاء ، ص 307 .