مهمترين انگيزههاى سياسى مأمون از اتخاذ اين سياست عبارت است از : الف - جلب رضايت ايرانيان كه به تشيع و دوستى على عليه السلام و دودمانش روى آورده بودند . مأمون كه مادرش ايرانى بود و در پرتو حمايت ايرانيان به قدرت رسيده بود مصلحت خود را در همراه داشتن آنان با خود مىديد . براى اين كار لازم بود خود را از نظر اعتقادى و سياسى هماهنگ با آنان نشان دهد . ب - فرو نشاندن قيامهاى علويان كه بسان استخوان گلوگيرى همواره خلفا را آزار مىداد . مأمون براى مهار كردن جنبش بالنده علويان و خلع سلاح ايشان دست به اين اقدام زد . ج - خالى كردن صحنه از وجود امام رضا عليه السلام . بدون شك هدف اساسى مأمون از طرح مسأله ولايتعهدى ، شخص امام رضا عليه السلام و خالى كردن صحنه سياسى كشور از وجود آن حضرت بود ؛ زيرا وجود آن گرامى را بزرگترين خطر براى حكومت خود مىديد . علاوه بر آن كه با اين كار ، فعّاليتهاى حضرت را زير نظر مىگرفت ، او را از زندگى اجتماعى و پايگاههاى مردمى دور مىساخت و رابطهاش را با امّت مىگسست و بدين ترتيب - به گمان خود - از نفوذ كلمه و محبوبيّت اجتماعى امام عليه السلام مىكاست . اين انگيزهها هم در سخنان مأمون به چشم مىخورد و هم در بيانات امام رضا عليه السلام . « 1 » د - بهرهبردارى از نفوذ كلمهء امام عليه السلام . مأمون در عين آن كه سعى داشت از امام رضا عليه السلام به عنوان سپر براى جلوگيرى از خشم مردم نسبت به عباسيان بهره جويد ، مىكوشيد تا انرژى متراكم نيرومندترين جبههء مخالف را كه مظهرش على بن موسىالرضا عليه السلام بود در خدمت خود بگيرد .
تاريخ زندگى ائمه (ع) (فارسى) — صفحة 232
مساهمون: على رفيعى
ص٢٣٢
هامش
( 1 ) - اما در سخنان مأمون : وى در پاسخ به عباسيان مىگويد : « سستى در كار على بن موسى الرضا روا نيست ولى ما نياز به آن داشتيم كه اندك اندك از اعتبار و شأن او بكاهيم و چنان تصويرى از او در اذهان مردم ترسيم كنيم كه وى شايستگى خلافت را ندارد ؛ سپس چارهاى سازيم كه يكباره او را از ميان برداريم » ( عيون اخبارالرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 182 ) .
و نيز مىگويد : « ما او را وليعهد خود ساختيم تا . . . علاقمندان و شيفتگانش دريابند كه او را در ادعايى كه مىكند ( زهد و پارسايى ) نصيبى نيست » ( عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 181 ) .
امام رضا عليه السلام در گفتگويى كه با مأمون بر سر مسأله خلافت داشت فرمود : « من از انگيزه تو آگاهم . تو مىخواهى مردم بگويند : على بن موسى از دنيا روى نگردانده است ؛ بلكه اين دنيا است كه از وى روى گردانده است ؛ مگر نمىبينيد چگونه به طمع خلافت ، پيشنهاد ولايتعهدى را پذيرفت » ( عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 152 ) .