دستگاه خلافت مورد بىمهرى قرار گرفت و حتّى سوزانده شد . اين سياست تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزيز يعنى اواخر قرن نخست هجرى دنبال شد . در نتيجه ، فضاى فرهنگى جامعه اسلامى از عطر روحبخش سخنان رسول خدا صلى الله عليه و آله و جانشينان آن حضرت تهى گشت .
منع كنندگان از نقل و تدوين حديث براى توجيه سياست خود گاه مسأله بيم اختلاط احاديث با آيات قرآن ، و گاه بيم رها كردن قرآن و اشتغال به غير آن را مطرح مىكردند ؛ ولى عملكرد و حتى سخنان آنان بيانگر اين است كه انگيزه اصلى آنان از منع نقل و كتابت حديث صرفاً يك انگيزه سياسى بود و مرتبط با مسائل حكومتى مىشد .
حكومتمداران به خوبى مىدانستند كه پخش احاديث رسول خدا صلى الله عليه و آله در فضيلت و شايستگى امامان معصوم براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان مردم ، براى آنان مشكلات زيادى به بار خواهد آورد ؛ از اين رو براى رفع اين مشكل ، دست به چنين اقدامى زدند .
در مقابل مكتب خلافت ، مكتب امامت همواره سعى در نشر احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله بهعنوان ميراثى گرانقدر داشت و بر تدوين و كتابت آن براى بهرهبردارى آيندگان تأكيد مىورزيد . شرايط سياسى براى اين اقدام در دوران امامت امامان پيشين - بجز مقطعى از دوران امام باقر عليه السلام كه موفق شد به نشر احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله بپردازد - چندان مساعد نبود .
امام صادق عليه السلام با استفاده از فرصت ، تلاشهاى پدر بزرگوارش را در اين زمينه تكميل كرد و بخش مهمى از فعّاليّتهاى خود را به احياى حديث اختصاص داد و بدين ترتيب ميراث ارزشمندى از خود بر جاى گذاشت و فرهنگ غنى اسلام را با احاديث خود غناى بيشترى بخشيد و هماكنون به كمتر مسأله اعتقادى ، فقهى ، تفسيرى و اخلاقى برمىخوريم كه از امام صادق عليه السلام حديثى درباره آن وجود نداشته باشد . علامه طباطبايى مىنويسد :
احاديثى كه از صادقين يعنى از امام پنجم و ششم مأثور است از مجموع احاديثى كه از پيغمبر اكرم و ده امام ديگر ضبط شده است بيشتر است . « 1 »
4 - مبارزه با مسلكهاى انحرافى
از جمله محورهاى مهمّ فعّاليتهاى علمى و فرهنگى امام صادق عليه السلام مبارزه با
هامش
( 1 ) - شيعه در اسلام ، ص 140 .