فصل پنجم : ارزيابى علل شكست سپاه عراق از سپاه معاويه
نبرد صفين كه بين دو جبههء عراق و شام به فرماندهى اميرمؤمنان عليه السلام از يك سو و معاويه از سوى ديگر روى داد ، با برترى نظامى و پيروزى اوّليه سپاه عراق بر سپاه شام و شكست نهايى آن از سپاه معاويه توأم بود .
بدون شك موفقيّتها و پيشرفتهاى اوليه سپاه عراق و شكست نهايى آن ، معلول عواملى بود . ما در ضمن اين درس ، علل عدم دستيابى به سپاه عراق به پيروزى نهايى را مورد ارزيابى قرار مىدهيم .
اختلاف
تلاشهاى سياسى و تبليغاتى يكى از شيوههايى است كه در جنگ ، به منظور ايجاد تفرقه و چنددستگى در سپاه رقيب به كار گرفته مىشود . اين شيوه در آن زمان به خوبى شناخته شده بود ، و در حقيقت مهمترين عامل نجات معاويه از چنگ سپاهيان عراق به شمار مىرود . « 1 » گفتنى است كه در به كار بردن اين شيوهها ، اغلب پيروزى با حريفى است كه به معيارهاى
هامش
( 1 ) - براى آشنايى با اقدامهاى معاويه در اين زمينه ر . ك : انساب الاشراف ، بلاذرى ، ج 2 ، ص 307 .