يكى از مكاتب كلامي كه در برابر معتزله تأسيس گرديد مكتب أبو الحسن اشعرى ( متولد 260 ه . ) بود . أو ابتدأ داراى مذهب اعتزال بود وتا چهل سالگى نزد استادش أبو على جبّائى ، مباني وأصول معتزله را ياد مىگرفت كه ناگهان از اين مذهب كناره‌گيرى كرد ودر مسجد جامع بصره به‌طور علني از التزام به مذهب معتزله توبه نمود واز مكتب اعتقادي أهل حديث وأحمد بن حنبل هوادارى كرد . در مورد علل برگشت اشعرى از مكتب معتزله كه در زمان مقتدر عباسى صورت گرفت از دو عامل مىتوان نام برد : 1 - رهايى از فشار بر معتزله : از زمان متوكل به بعد ، معتزله با فشار روز افزونى روبه‌رو شدند وبر عكس ، أهل حديث مورد حمايت جدى دستگاه حاكمه قرار گرفتند . وشكى نيست كه شرايط اجتماعي تأثير به‌سزايى در طرز تفكر وديدگاه‌هاى انسان دارد ، از اين رو مىتوان گفت انديشهء رهايى از فشار ، زمينهء بازگشت از اعتزال را در أبو الحسن اشعرى فرآهم نمود . 2 - انديشهء اصلاح وبازنگرى در عقايد أهل حديث : جبرگرايى أهل حديث واعتقاد آنان به تشبيه وتجسيم بارىتعالى و . . . أموري بودند كه عقل وفطرت سليم انساني آنها را نمىپذيرفت . أبو الحسن اشعرى براي اصلاح وتعديل آن عقايد ، چاره‌اى جز بازگشت از اعتزال وپيوستن به أهل حديث نداشت ، زيرا أهل حديث سخنان معتزله را به شدت رد مىكردند وآنان را از خود نمىدانستند . وى با پيوستن به أهل حديث از هواداران اين مكتب شمرده شد وسخنانش مقبول عام وخاص گشت وزمينه براي اصلاحات مورد نظر وى فرآهم گرديد « 1 » وتوفيق يافت كه بسيارى از عقايد وديدگاه‌هاى أهل حديث را