و ارادهء اختيارى است و بقيّه وسائط آن شعور و ارادهء اختيارى كه قابليّت وجود و عدم را دارد ، ندارند . امّا در سلسلهء مراتب وجود از ناحيه پروردگار ، ذات حق تعالى و ملائكهء مادون همه داراى شعور و ادراك و اراده هستند ولى به جنبهء مادّى و طبيعى كه مىرسد مسأله مانند همان وسائط رؤيت در انسان مىشود ، و اينجاست كه بايد كاملًا مطلب مورد تأمل و دقّت قرار گيرد تا فرق انتساب يك پديده به سلسلهء علل ربوبى با انتساب آن پديده به علل مادّى و طبيعى روشن شود .
بنابراين درخت سيب در به ثمر رساندن وجود خود گرچه داراى شعور ذاتى و ادراك ذاتى نسبت به علل ربوبى و اراده و مشيّت حقّ تعالى است ، امّا آن اراده و شعور اختيارى را كه موجب فعل و يا ترك آن است فاقد است و نمىتواند غير از سيب ميوهء ديگرى مثل زردآلو و يا گلابى به ثمر برساند و خود را در هيمنه و سيطرهء ارادهء حق تعالى بر انتاج سيب نه غير آن ، مسلوب الاختيار و الاراده مىبيند و خود را منقاد و مطيع سلسلهء نظام احسن و اداره و تدبير عالم وجود بر اساس مسير و طريق برنامهريزى شدهء خاصّ به او در عالم خلقت مشاهده مىكند ، اگر ارادهء حقّ بر انتاج او باشد ميوه مىدهد و اگر نباشد گرچه خروارها كود و ساير رعايتها در انتاج او گردد تماماً بدون نتيجه خواهد بود و حتّى يك عدد سيب نيز به بار نخواهد آورد . و اين است معنا و حقيقت توحيد افعالى كه به موجب آن يك فعل و يك اراده و يك قدرت در تمامى سلسلهء علل و اسباب عالم وجود حاكم و وارد است در عين صحّت انتساب آن فعل به تمامى وسايط و علل ، از علل مادّى گرفته تا علّت العلل و مسبّب الاسباب و مبدأ المبادى كه همان ذات لايزال با اراده و مشيّت مطلقه و واحدهء خود است ، و همه موجودات در جميع عوالم وجود ظهور و بروز همان اراده و قدرت و مشيّت حضرت حقّاند كه از دو صفت جمال و جلال در تعيّنات عالم امكان به منصّهء ظهور مىرسند و فقط و فقط از او حكايت مىكنند و او را مىنمايانند و از او
افق وحى (نقد نظريه دكتر عبد الكريم سروش درباره وحى) (فارسى) — صفحة 75
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٧٥