آيت ربّانى و حكيم متألّه صمدانى و عارف محقّق و فقيه مدقّق : ملّا محمّد محسن فيض كاشانى قدس اللهُ تُربتَه فرموده است :
« كَلِمَة بِها يَتَبَيَّنُ مَعنَى الوُجودِ وَ أنَّهُ عَينُ الحَقِّ سُبحانَهُ .
« گفتارى كه با آن روشن مىگردد معنى وجود و اين كه وجود عين حقّ سبحانه مىباشد . »
شكّ نيست كه هر چه غير هستى است ، در هست شدن و هست بودن محتاج است به هستى . و هستى به خود هست ، نه هستى ديگر . و هرچه محتاج است ، نه حقّ است .
حقّ سُبحانه و تعالى ، عين وجود و حقيقت هستى است
پس حقّ عين هستى باشد كه به خود هست است و همهء چيزها به او هستند . چون نور كه به نفس خود روشن است نه به روشنائى ديگر ؛ و روشنائى همهء چيزها بدوست . پس همهء چيزها به حقّ محتاجند و حقّ از همه چيز غنى ؛ وَ اللَّهُ الْغَنِىُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراء . [ 1 ]
گويم سخن نغز كه مغز سخن است * هستى است كه هم هستى و هم هست كُن است
و از اينجا ظاهر مىشود سرّ معيّت حقّ با اشياء ؛ چه هيچ چيز بىهستى نمىتواند بود . و از اينجا نيز ظاهر مىشود كه هستى ، واجب الوجود است و قائم به ذات خود و متعيّن به ذات خود ؛ چه اگر ممكن بودى ، يا قائم به غير ، يا متعيّن به غير ؛ محتاج بودى به غير . و غير هستى كائناً ما كان محتاج است به هستى . پس تقدّم شىء بر نفس لازم آمدى . پس هرچه جز هستى است قائم است به هستى ، و هستى قائم نيست به هيچ چيز .
پس هستى كه عين حقّ است دليل است بر حقّ كما قال أميرالمؤمنين : دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ . [ 2 ]
هامش
2 - فقرهاى است از دعاى صباح . يعنى « ( اى كسى كه ) راهنما و دليل خودش ، خودش بوده است ! »
[ 1 ] - قسمتى از آيهء آخر ، از سورهء 47 : محمّد .