ادراك نفس آدمى از قضايا و حقائق وجود به ميزان رشد و تجرّد همان مرتبه از مراتب نفس است نه بيشتر و اين واقعيّت به مطالعه و تحصيل براى انسان حاصل نمىشود ، زهى خيال باطل كه انسان تصوّر كند با قرائت چند صفحه و بحث و تحقيق در اوراقى چند مىتواند به كنه اسرار و رموز مراتب تقدير و مشيّت دسترسى پيدا كند .
علم و فضلى كه به چل سال دلم جمع آورد * ترسم آن نرگس مستانه به يغما ببرد
سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار * سامرى كيست كه دست از يد بيضا ببرد [ 1 ]
تصوّر ما بر اين است كه ديدگاه ما و اولياء از ذات بارى يكى است ، و از بروز و ظهور اسماء و صفات حقّ يكسان است و آنچه را كه ما در رابطه با خداى خود به مقتضاى فهم و شعور و سعهء وجودى احساس مىكنيم همان را اولياى الهى ادراك مىكنند .
بنابراين نزول وحى بر قلب انبياء الهى همانند خطور يك خاطره بر ذهن ما و عبور يك تصوّر در نفس ما نيست هر چند آن خطور و تصوّر صحيح و مطابق با واقع باشد زيرا در مسأله وحى ادراك شهودى يك واقعه و يا يك حقيقت عرفانى و معنوى مطرح است و اين ادراك جز با صعود و ارتقاء نفس به مصدر وحى و منشأ تصدير محقّق نمىشود گرچه همانطور كه ذكر شد مراتب وحى نسبت به سعه و ظرفيّت هر فرد متفاوت است و اين نه به معناى غلط و باطل و خطا بودن مرتبه مادون است ، زيرا در مشاهده حقائق وحيانى خطاء و باطل راه ندارد ، و در خطورات ذهنيّه و تصوّرات نفسيّه ، ادراك يك معنا محقّق است نه
هامش
[ 1 ] - ديوان حافظ ، دو بيت از غزل 222 .