كنند ، بواسطهء لحاظ مراتب جلالت قدر و علوّ شأن و درجات قدس و تقواى فقهاء شيعه رضوان الله عليهم است كه مخالفت فتواى مجمعٌ عليه را با رأى و نظر معصوم عليهالسّلام بعيد مىنماياند ، و كثرت آراء متّفقه را موجب ابتعاد فتواى مجمعٌ عليه از نظر و رأى شارع مىپندارند ؛ درحاليكه هيچكدام از مطالب مذكوره موجب تغيّر و تبدّل نظر فقيه با وجود دليل شرعى و مستند معتبر نبايد بشود ، چنانچه قبلًا گذشت .
بارى نقل بيانات مرحوم شيخ ( ره ) و توضيح پارهاى از مطاوى آن گرچه موجب تطويل و چه بسا ممِلّ و كسل خواننده را فراهم آورده است ، امّا از آنجا كه ايشان با آن سِعهء بال و تضلّع علمى يكى از اسطوانههاى رصين علم اصول بوده ، و بلكه به جرأت مىتوان ايشان را مجدّد مبانى فقه و استنباط در سدهء اخير به حساب آورد ، خالى از لطف و افاده نمىباشد . توجّه به بيانات ايشان با آن دقّت نظر و عمق انديشه و رأى همان نتيجه و مقصودى را به دست خواهد داد كه اين رساله از ابتداء درصدد استحصال و وصول به آن بوده است .
گرچه مرحوم شيخ ( ره ) به لحاظ خصوصيّات ذاتى خود از جهت رعايت مبانى اخلاق همواره به آراء و فتاواى فقهاء بزرگوار به ديدهء احترام و تلقّى به قبول و توجيه مىنگرد ، ليكن دغدغهء باطنى او نسبت به مَآخذ اجتهاد و استناد به منابع وحى و تشريع هيچگاه او را به ورطهء شكّ و ترديد و اعجاب غير موجّه و تصديق بلا تصوّر و گرفتارى به تخيّلات و اوهام نينداخته است ، و با توجيه كلمات بزرگان و حمل بر بعضى از وجوه محتمل الصّدق عيناً و عياناً عدم تحقّق خارجى اجماعات منقوله را با موازين و مبانى موضوعه و مفروغه اثبات مىنمايد ؛ و صرفاً به آنان به ديدهء تأييد و تقويت دليل فقهى و مستند شرعى مىنگرد ، و اين همان چيزى است كه نگارنده نيز خود بدان معترف و از قبول آن استيحاش ندارد .
اجماع (فارسى) — صفحة 189
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص١٨٩