در اينجا مرحوم معلِّق ( آيةالله حكيم ) فرمودهاند : ( حسن ظنّ به معتقدين به توحيد خاصّ كه بعضى از صوفيّه باشند ، و حمل بر صحّت كه در شرع بدان امر شدهايم ، اين دو تا باعث مىشود كه ما گفتار اين جماعت را بر خلاف ظاهرش حمل نمائيم ؛ و گرنه چگونه صحيح است بنابر اين اقوال ، وجود خالق و مخلوق ، و آمر و مأمور و راحم و مرحوم ؟ و ما تَوفيقى إلّا باللهِ علَيهِ تَوكّلتُ و إليه انيبُ . )
در اينجا تذكّر چند نكته لازم است :
نكتهء اوّل : كلام سبزوارى ( قدّه ) كه بهترين گفتار از اقوال اربعه را قول « وحدت وجود و وحدت موجود در عين كثرت آن دو » شمرده است و آن را توحيد أخصّ الخواصّ نامگذارى نموده است ، در اينجا يك سؤال پيش مىآيد و آن اينست كه : كثرتى را كه در اينجا ذكر مىكند آيا اعتبارى است يا حقيقى ؟
اگر پاسخ دهند : اعتبارى است ؛ اين همان قول دوّم يعنى توحيد بعضى از صوفيّه مىباشد كه آن را توحيد خاصّنام گذاردند . تمام صوفيّهاى كه ايشان مدّ نظر دارند همّ و غمّشان اثبات همين كثرت اعتبارى است ، نه انكار اصل كثرت گرچه به نحو اعتبار باشد . شما در ميان جميع فِرق يك نفر را نشان بدهيد كه حتّى كثرت اعتبارى وجود و موجود را نفى كند ! و اگر كسى چنين تفوّه نمايد او را از زمرهء عقلا خارج دانند و گفتارش را در رديف دگران عنوان ننمايند .
و اگر پاسخ دهند : كثرت حقيقى است همانطور كه همينطور هم هست و خودشان تصريح دارند و در مكاتبات ميان عَلَمَين آيتين : مرحوم آية الحق و سَند التّوحيد و العرفان حاج سيّد أحمد طهرانى كربلائى و محقّق مدقّق حكيم و فيلسوف مرحوم حاج شيخ محمّد حسين كمپانى اصفهانى قدّس الله أسرارهما به خوبى مشهود و بلكه نزاع بر سر همين است و بس ، كه آيةالله كمپانى اصرار بر اثبات وحدت و كثرت حقيقى دارد و آيةالله كربلائى پر و پاى آن را مىزند و خاكسترش را به باد فنا مىدهد و روشن مىسازد كه با وجود وحدت حقّهء حقيقيّه و وجود بالصّرافه اصلًا تعدّد حقيقى معنى ندارد
اسرار ملكوت (مقدمه شرح حديث عنوان بصرى از امام صادق ع) (فارسى) — صفحة 417
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٤١٧