ادعاى او بر ملا خواهد شد ، و دستش رو مىشود و زبانش به لكنت مىافتد ؛ و يا به هر طريقى كه ممكن است از زير بار بحث و نِقاش شانه خالى مىكند و خود را هرگز در معرض استدلال و گفتگو قرار نمىدهد ، و با لطائفُ الحِيَلى عذرهاى واهى و خرافه به هم مىبافد تا خود را از شرّ بحث و تحقيق برهاند ؛ همچو اينكه : صلاح بر سكوت و صبر و بردبارى است ؛ و يا اينكه : حال و مجال اقتضاى صحبت با اغيار را نمىدهد ؛ و يا اينكه : اين وادى ، وادى تسليم و تعبّد و انقياد است نه بحث و مشاجره و گفتگو ؛ و يا اينكه بقول كلام شاعر :
پاى استدلاليان چوبين بود * پاى چوبين سخت بىتمكين بود [ 1 ]
و يا اينكه :
هر چه ديدى دم مزن * عيش ما بر هم مزن
و ساير تُرّهات و مزخرفاتى كه حربه و وسايل درماندگى عجزه را فراهم مىآورد ، و مشتى عوام كالانعام را با اين وسايل و ابزار در دام شيطانى و اهريمنى خود گرفتار نموده ، بر گردهء آنان سوار و از آنها به منافع دنيوى و شهوى و التذاذات نفس نائل مىشوند . و اگر در بحث بمانند گويند : ايشان به جهت رعايت مصالح از پاسخگوئى احتراز مىكنند ؛ و يا اينكه : به جهت تواضع و فروتنى و رعايت جهات اخلاقى است كه نخواستند حريف خود را محكوم و او را رسوا سازند ، و از اين قبيل عباراتى كه فقط زيبندهء يك مشت افراد احمق و خشك مغز و بىفكر است كه پايه و اساس حيات و سرنوشت خود را بر وهميّات و خرافات نهاده ، گردهء خود را همچو مركبى راهوار جهت مطامع نفوس آلوده و عَفِن و منغمر در شهوات و رياسات و كثرات آماده مىكنند .
هامش
[ 1 ] - مثنوى مولوى ، به خط ميرخانى ، دفتر اول ، ص 56 ، سطر 22