إلهى ما عَبَدتُكَ خَوفًا مِن نارِكَ و لا طَمَعًا فى جَنَّتِكَ ، لَكِن وَجَدتُكَ أهلًا لِلعِبادَة فَعَبَدتُكَ ! [ 1 ]
معاملهء تمام افراد بشر با خدا - غير از أولياء و مقرّبين درگاه او - همه عنوان داد و ستد و أخذ و إعطاء است ، و اين خلاف حقيقت عبوديّت است ؛ بلكه عبد كه براى خود ملكيّتى نمىداند و تمام سرمايهها را مختصّ مولى مىداند بنابراين چيزى عايد او نمىشود ، بلكه هر چه هست تعلّق به مولاى او دارد . آرى آزادگان از هوى و هوس و تعلّقات دنيّه كه به مقام عبوديّت مطلقهء حضرت ذوالجلال و اصل شدهاند غير از جمال او به چيزى نمىنگرند و غير از انس با او با كسى انس ندارند ؛ هرچه مىكوشند در مقام عبادت باز خود را قاصر و كوتاه مىبينند .
قال أميرالمؤمنين عليه السّلام :
تقسيم عبادت كنندگان به سه قسم در لسان روايات اهل بيت عليهم السّلام
إنَّ قَومًا عَبَدُوا اللهَ رَغبَة فَتِلكَ عِبادَة التُّجّارِ ، و إنَّ قَومًا عَبَدُوا اللهَ رَهبَة فَتِلكَ عِبادَة العَبِيدِ ، و إنَّ قَومًا عَبَدُوا اللهَ شُكرًا فَتِلكَ عِبادَة الأحرارِ ! [ 2 ]
و از حضرت صادق عليه السّلام مرويست كه :
العُبّادُ ثَلاثَة : قَومٌ عَبَدُوا اللهَ عَزّوجَلَّ خَوفًا فَتِلكَ عِبادَة العَبِيدِ ، و قَومٌ عَبَدُوا اللهَ [ تَبارَكَ و تَعالَى ] طَلَبًا لِلثَّوابِ فَتِلكَ عِبادَة الاجَراءِ ، و قَومٌ عَبَدُوا اللهَ عَزّوجَلّ حُبًّا لَهُ فَتِلكَ عِبادَة الأحرارِ و هِىَ أفضَلُ العِبادَة ! [ 3 ]
هامش
1 - عوالى اللئالى ، ج 1 ، ص 20 ؛ بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 186 ، با اندكى اختلاف : [ خدايا من تو را به جهت ترس از آتش دوزخت و به خاطر طمع به بهشتت عبادت نكردم ، ليكن تو را سزاوار عبادت يافتم از اين رو عبادت كردم . مترجم ]
2 - نهج البلاغة ، عبده ، فى الحكم ، ج 4 ، ص 53 : [ گروهى عبادت خدا را به جهت ميل و اشتياق به بهشت انجام مىدهند اين عبادت تجارت گونه است ؛ و دستهاى عبادت خدا را به جهت ترس از دوزخ انجام مىدهند اين نيز عبادت بندگان است ؛ و گروهى عبادت خدا را فقط به جهت شكر از او بجاى مىآورند اين عبادت آزادگان است . مترجم ]
3 - مصباح الفلاح ، ص 72 ، طبع سنگى ؛ و طبع حروفى ، ج 1 ، ص 215 ؛ الكافى ، ج 2 ، ص 84 ، بحارالأنوار ، ج 67 ، ص 236 با اندكى اختلاف : [ عبادت كنندگان بر سه دستهاند ، گروهى عبادت خدا را از روى ترس انجام مىدهند اين عبادت بندگان است ؛ و دستهاى عبادت خدا را به جهت رسيدن به ثواب و اجر اخروى انجام مىدهند اين عبادت مزدوران است ؛ و گروهى عبادت خدا را به جهت محبّت به او بجاى مىآورند پس اين عبادت آزادگان است و اين با فضيلتترين عبادت است . مترجم ]