مىآيند و مىروند و قرآن به يكايك آنان سهميّه و بهرهء آنها را مىدهد ، ولى در عين حال به موت همهء آنان باز هم قرآن خودش زنده و جاويد است .
در اينجا دو مطلب را بايد اشاره كنيم : يكى آنكه : در بسيارى از تفاسير اهل تسنّن كه ديده مىشود آيات را در مواردى محدود زندانى مىكند بسيار غلط است . دوّم آنكه : افرادى كه از ظاهر تجاوز نمىكنند و آن حقايق بسيار ارزنده و عالى را در چهارچوبهء الفاظ ، آن هم با معنى محدود و معيّن زندانى مىكنند از حقيقت و لطائف قرآن بىبهره مىشوند . الفاظ قرآن عموميّت داشته و براى معانى كليّه وضع شده ، و جان و روح قرآن در همان لطائف كليّه است ؛ دستهاى از وهّابيّون كه جمود بر ظاهر مىكنند و يا برخى از دستهء أخبارىهاى مذهب تشيّع كه جمود بر ظاهر مىكنند و ابداً اذن تجاوز از ظاهر را نمىدهند دستشان از حقائق قرآن خالى است .
و مطلب بسيار مهمتر آنكه : برخى از علماء عصر حاضر خواستند كه آيات قرآن را بر علوم مادّى و طبيعى ، هيئت ، طبّ ، طبيعيّات و غيره تطبيق كنند ، و به خيال خود خدمتى به قرآن نموده و بفهمانند كه علوم قرآن قابل انطباق بر علم بوده و ابداً علم ناسخ آن نمىگردد ؛ غافل از آنكه اين خدمت آنها در جهت معكوس و در راه خراب نمودن و ضايع كردن قرآن است : علوم قرآن هيچ وقت محدود به علم خاصّى نيست ، دائرهاش بسيار وسيع است . بنابراين اوّلًا : منطبق نمودن آن بر علم خاصّى با هزار سريشُمهاى غير قابل چسب ، محدود نمودن معانى آيات است ؛ و گفته شد كه معانى آيات محدود نيست . و ثانياً : علوم طبيعى هر روز تغيير شكل مىدهد و هر روز فرضيهاى جديد فرضيه قبلى را ابطال مىكند ؛ اين علماء تصوّر نكردهاند كه فردا فرضيهء جديدى اگر فرضيهء امروز را باطل كرد و با پافشارى آقايان در انطباق آيات بر اين فرضيهها يكباره تمام آيات باطل خواهد شد ؟ !
آيات قرآن كلّى است و همه چيز در آن هست
به هر حال برويم سر مطلب و او آنكه : آيات قرآن كلّى است و هرچه