1 . تعارض اينگونه احاديث با قرآن و احاديث قطعىّ الصدور
اگر مقصود از اين احاديث ، نفى آزادى انسان در ساختن سرنوشت خود و سلب اراده و مشيّت از خداوند در تغيير سرنوشت انسان و جهان باشد ، نه تنها اين احاديثِ آحاد ، مخالف احاديث متواتر و سنّت قطعى پيامبر صلى اللّه عليه و آله هستند ، بلكه با صريح قرآن كريم و اساسا با فلسفه بعثت انبياى الهى تعارض دارند . بنا بر اين ، بر فرض صحّتِ سندِ آنها ، باز هم مردود و غير قابل قبول خواهند بود .
2 . عدم تعارض علم خداوند ، با اراده او و آزادى انسان
ممكن است اين احاديث ، كنايه از علم ازلى خداوند متعال به امور مذكور باشند ، چنان كه در برخى از آنها « 1 » به اين موضوع ، اشاره شده است ، بدين معنا كه همه حوادثى كه براى انسان و جهان پيش خواهد آمد ، براى خداوند متعال ، معلوم است . او مىداند كه هر كس : از دنيا ، چه بهرهاى خواهد داشت ؟ با كه ازدواج خواهد كرد ؟ چه موقعيّتى از نظر سياسى و اجتماعى خواهد داشت ؟ چه كسى ظالم خواهد بود و چه كسى مظلوم ؟ چه كسى خوشبخت خواهد شد و چه كسى بدبخت ؟ چه كسى به بهشت خواهد رفت و چه كسى به دوزخْ راه خواهد يافت ؟ و در يك جمله : خداوند متعال ، سرنوشت دنيوى و اخروى همه انسانها را مىداند ؛ اما نكته مهم و دقيق ، اين است كه علم خدا ، علّتِ معلوم نيست ؛ بلكه تابع معلوم است و نه متبوع آن ، چنان كه اشاعره و همفكران آنها پنداشتهاند .
بنا بر اين ، علم ازلى خداوند متعال ، نه با اراده و مشيّت او تعارضى دارد و نه با اراده و اختيار انسان در ساختن سرنوشت خود .
به سخن ديگر ، احاديث مذكور ، مىخواهند بگويند كه خداوند متعال مىداند كه انسان با انتخاب خود ، چگونه سرنوشت خود را در دنيا و آخرتْ رقم خواهد زد ،
هامش
( 1 ) ر . ك : ص 202 ح 1559 .