در اينجا لازم است به يكى از آيات قرآن به عنوان نمونه اشاره كنيم . خداوند مىفرمايد :
« وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ »
« 1 » اين آيه از زمان نزول تا كنون بر مردمان خوانده شده و همگى از آن چنين فهميدهاند كه خداوند بر قدرت و كمال آفرينش خود دلالت مىكند ، به اين طريق كه اشيايى متنوع با صور و اشكال و ويژگىهاى مختلف آفريده است . اما پس از اين استنباط اولى در توجيه آن اختلاف كردهاند . در دورههاى اوليه مسلمانان واژهء « زوجين » در آيهء مذكور را دو امرى كه به نحوى با يكديگر تقابل دارند ، و نه صرفا تقابل در جنسيت و انوثيت و ذكوريت ، مىفهميدند . از حسن بصرى روايت شده است كه وى زوجين را به شب و روز ، آسمان و زمين ، ماه و خورشيد ، دريا و خشكى ، مرگ و حيات و . . . تفسير كرد و گفت اين امور زوج هستند و تنها خداوند متعال وجودى منفرد است كه مانندى براى او نيست . اما متأخرين از اين كلمه تقابل انوثيت و ذكوريت فهميده مىگويند هيچ پديدهاى در جهان نيست مگر آنكه به صورت نر و ماده باشد . چه انسان ، چه حيوان ، و چه جماد ، چه موجوداتى كه از وجود آنها آگاه نيستيم . آنان در اثبات نظر خود به اين آيه استدلال مىكنند :
« سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ »
« 2 » و مىگويند جديدترين نظريه در تبيين ساختمان جهان مادى ثابت مىكند كه اساس همهء موجودات از يك زوج دوتايى تشكيل شده است كه به زبان علم جديد به آنها الكترون و پروتون مىگويند .
قصد بسط و تفصيل در اين موضوع را نداريم . فراروى ما مثالهاى فراوان و نوشتههاى بسيار وجود دارد كه مالامال از استنباطهاى علمى از قرآن و شرح و تفسير قرآن به كمك علوم تجربى است . تا آنجا كه مىدانم ، جديدترين كتابها در اين نوع كتابى است كه در حال حاضر زير چاپ است ، و جوانى فاضل و اهل فكر آن را نوشته است . نام كتاب بين العلم و القرآن است . نويسنده در اين كتاب مباحث مختلف و متنوعى از علوم جامعهشناسى ، روانشناسى ، ژنتيك ، كشاورزى ، تغذيه و مباحث فلسفى را گرد آورده ، كه نه فرصت ذكر آنها در اينجا هست و نه نيازى به اين كار مىبينيم ؛ به ويژه آنكه دانستيم علوم تجربى نيز فراز و نشيب و اوج و حضيض دارند ، بسيارى از مباحث اين
هامش
( 1 ) . « و از هر چيزى دو گونه آفريديم باشد كه ياد كنيد و پند گيريد . » ( ذاريات : 49 )
( 2 ) . « پاك و منزه است آنكه همهء جفتها را بيافريد از آنچه زمين مىروياند و از خودشان و از آنچه نمىدانند . » ( يس : 36 )