بازارى و غير فصيح كجا و الفاظ رفيع و معانى بلند قرآن كجا ؟ آيا معارضه و هماوردى معنايى جز اين دارد كه از نظر زبان و اسلوب و معنا ، متنى همچون اصل يا بهتر از آن ارائه شود ؟ دانشمند بزرگ ادب عربى ، عالم فقيد ، مصطفى رافعى - كه باران رحمت بر او ببارد - مىگويد مسيلمه نمىخواست از جنبه صناعت بيانى با قرآن به معارضه برخيزد ، چون اين عرصه روشنتر و شناختهشدهتر از آن بود كه امر بر خود او مشتبه شود ، يا بتواند در اين عرصه امرى را بر عرب مشتبه سازد او صرفا به دنبال آن بود كه از ناحيهاى ديگر كه تصور مىكرد براى او سادهتر است و در روح قومش اثر مىگذارد راهى براى فريفتن ايشان بيابد زيرا او مىديد كه عرب كاهنان را در جاهليت بزرگ مىداشتند ، و اساليب اين كاهنان عموما سجع پيچيدهاى بود كه عرب آن را از جنس كلام جن تصور مىكرد « 1 » مانند :
« يا جليح امر نجيح رجل فصيح يقول لا إله إلا اللّه » « 2 » لذا در مقابله با قرآن به بيان چنين سجعهايى پرداخت تا قوش خيال كنند همچنانكه به محمد وحى مىشود به او نيز وحى مىشود . گويى كه نبوت و كهانت از يك سنخاند . اما در اين حيله نيز توفيقى نيافت لذا بسيارى از پيروانش دروغگويى و حماقت او را دريافته بودند و مىگفتند او نه در رفتار و تقليد كاهنانه مهارت دارد ، و نه در ادعاى نبوت صداقت . دليل پيروى ايشان از او صرفا تعصب قبايلى بود ، چنان كه يكى از ايشان گفته بود : « دروغگوى قبيله ربيعه نزد ما بهتر از راستگوى قبيله مضر است »
تاريخ روايت مىكند كه زمانى ابو العلاء معرى « 3 » و ابو الطيب متبنى « 4 » و ابن مقفع « 5 » هريك تصميم گرفتند با قرآن معارضه و هماوردى كنند اما پيش از آنكه تلاشى در اين زمينه آغاز كنند ، با شكستن قلمها و پاره كردن اوراقشان از آن بازايستادند ، زيرا آنان
هامش
( 1 ) . إعجاز القرآن و البلاغة النبوية ، مصطفى صادق رافعى : 174 دار الكتاب العربى ، بيروت . آنچه در متن آمده اقتباس سخن رافعى است نه عين كلام او .
( 2 ) . صحيح البخارى ، كتاب المناقب ، اسلام عمر .
( 3 ) . احمد بن عبد اللّه بن سليمان تنوخى معرى ( 363 - 449 ه . ق ) شاعر ، فيلسوف ( الأعلام زركلى ، 1 : 157 )
( 4 ) . احمد بن حسين بن حسن بن عبد الصمد جعفى كوفى ، ابو الطيب متبنى ( 303 - 354 ) شاعر ، حكيم و از مفاخر ادب عرب . ( الأعلام زركلى ، 1 : 115 )
( 5 ) . عبد اللّه بن مقفع ( 106 - 142 ) از اديبان و نويسندگان بزرگ اولين شخصى بود كه پس از اسلام به ترجمهء كتابهاى منطق همت گماشت . از آثار اوست : ترجمه كتابهاى ارسطو ، المدخل إلى علم المنطق ترجمهء كليله و دمنه ( الأعلام زركلى ، 4 : 140 )