مىفرمايد :
« لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ »
« 1 »
روشن است كه علىرغم آنكه افعال بندگان منسوب به خداوند متعال است ، آنها براى انجام كارها به ناگزير از جوارح و اعضاى خود استفاده مىكنند . با اين توضيحات معلوم مىشود كه تجليات مختلف صفات خداوند متعال دو مظهر دارد : مظهر بندگى ، كه منسوب به بندگان است و آن همان صور و جوارح مادى است ، و مظهر حقيقى ، كه منسوب به او است . البته خداوند اسماء مظاهر بندگى را كه منسوب به بندگان است از باب تقريب به ذهن و مؤانست با قلب ( يا از باب تشبيه معقول به محسوس ) براى خود به كار برده است . خداوند متعال در كتاب خود به هر دو قسم از مظاهر صفات خويش توجه داده است ، بااينكه در هر دو قسم او منزه از اعضا و جوارح است . درباره قسم اول مىفرمايد :
« قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ . .
. » « 2 » اين آيه مفيد آن است كه هرچه بر دستان و بازوان بندگان ظاهر مىشود منسوب به خداوند متعال است . و دربارهء قسم دوم نيز طبق آنچه پيامبر ( ص ) از خداوند خبر داده و در صحيح مسلم آمده مىفرمايد : « لا يزال عبدى يتقرب إلى بالنوافل حتى أحبه . فإذا أحببته ، كنت سمعه الذى يسمع به و بصره الذى يبصر به و يده التى يبطش بها و رجله التى بمشى بها » « 3 » خداوند اوصاف مذكور در اين حديث را با آياتى نظير :
« إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ . . »
. « 4 » و
« . . . وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى . .
. » « 5 » براى پيامبر خود محقق ساخته است . از اين كلام الهى فهميده مىشود مواردى كه در آن جوارح و اعضا به خداوند متعال نسبت داده شده ، منظور تشبيه خداوند به بندگان و جسم بودن او نيست ، بلكه مقصود تقريب اذهان و انس دادن قلبها با صفات الهى است و شيوه صحيحى كه در متشابهات ضرورتا بايد رعايت شود ، آن است كه صرفا بر اساس قواعد لغوى و قراردادهاى زبان عرب و نيز بر اساس آنچه صحابه و
هامش
( 1 ) . « او را از آنچه مىكند نپرسند ، و آنان را بپرسند . » ( انبياء : 23 )
( 2 ) . « با آنان كارزار كنيد تا خدا آنها را به دستهاى شما عذاب كند . . . » ( توبه : 14 )
( 3 ) . « هميشه بندهام به نوافل به من تقرب نمايد ، تا وى را دوست گيرم ، پس چون دوست گرفتم او را ، گوش او باشم كه به من بشنود و چشم او باشم كه به من ببيند دوست او باشم كه به من كار كند و پاى او باشم كه به من راه رود . » اين حديث در صحيح مسلم يافت نشد اما بخارى در صحيح خود ، كتاب الرقاق ، باب التواضع آن را ثبت كرده است .
( 4 ) . « همانا كسانى كه با تو بيعت مىكنند جز اين نيست كه با خدا بيعت مىكنند . . . » ( فتح : 10 )
( 5 ) . « . . . و تو تير نيفكندى آنگاه كه افكندى بلكه خدا افكند . . . » ( انفال : 17 )