نوع اول از متشابهات ، يعنى همان نوعى كه خداوند علم آن را ويژهء خود قرار داده است ، 5 حكمت دارد :
1 . رحمت خداوند به انسان ضعيف كه توان شناخت همه چيز را ندارد ؛ وقتى كوه به هنگام تجلى پروردگار بر آن ، خرد و پراكنده مىشود و موسى بىهوش بر زمين مىافتد حال انسان به هنگام تجلى ذات و حقايق صفات خداوند معلوم است كه چگونه خواهد بود . از همين قبيل است مسئله آگاهى از قيامت كه خداوند از سر رحمت به مردم ، آن را برايشان مخفى ساخته تا به سستى نگرايند و از آماده ساختن خود براى قيامت بازنايستند ، و با دريافتن غايت نزديكى قيامت دچار وحشت و هراس نشوند . به همين دليل است كه خداوند زمان مرگ بندگان را از ايشان پنهان داشته است ، تا در حيات خود به زندگى عادى بپردازند . پاك و منزه است خداوند حكيم و بخشنده و مهربان .
2 . آزمايش و امتحان . آيا بشر بر اساس اعتماد به خبر صادق به غيب ايمان دارد يا خبر ؟ آنان كه هدايت يافتهاند هرچند به طور دقيق از غيب مطلع نباشند ، مىگويند ايمان آورديم . و آنان كه قلبى بيمار دارند بدان كفر مىورزند ، در حالى كه آن خبر حقى از جانب پروردگارشان است . در مقابل كافران براى فتنهجويى و به طور كلى خروج از دين خبر متشابه را پى مىگيرند .
3 . حكمتى كه فخر رازى بيان كرده است . وى مىگويد :
قرآن مشتمل بر دعوت خواص و عوام است . طبع عوام از درك حقايق اكراه دارد .
و اگر فردى عامى بدون مقدمه خبر وجود موجودى را بشنود كه نه جسم است و نه مكان و زمان دارد و نه مىتوان بدان اشاره كرد ، تصور مىكند كه آن عدم و نفى محض است . در نتيجه دليل اين معنا مىجويد ( و مشوش مىشود ) پس ، مناسبتر آن است كه عوام در اين موارد با الفاظى كه تا حدودى متناسب با تخيلات و توهمات آنان است ، مورد خطاب قرار گيرند و خطاب به ايشان با امورى كه بر حق آشكار دلالت دارد آميخته گردد . در نتيجه ، قسم اول آيات همانهاست كه عوام از باب تشابه ابتداء به وسيله آن مورد خطاب قرار مىگيرند . و قسم دوم آياتى است كه كاشف از حق صريح است . و اين نوع همان آيات محكم هستند . « 1 »
و اين حكمت در صفات متشابه آشكار است .
هامش
( 1 ) . تفسير الكبير ، فخر رازى ، جزء هفتم : 184 .