مىتوان متشابهات را به سه نوع تقسيم كرد :
اول ، آنچه بشر توان راه يافتن به آن را ندارد .
مانند آگاهى به ذات و حقايق صفات خدا ؛ زمان ظهور قيامت ؛ و ساير غيبهايى از اين دست كه خداوند علم بدانها را ويژهء خود ساخته است :
« وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ . .
. » « 1 » ،
« إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَداً وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ »
« 2 »
دوم ، آنچه هر انسانى از طريق بررسى و تحقيق مىتواند دريابد . مانند آن دسته از متشابهاتى كه در آنها نوعى از اجمال يا تفصيل يا نوعى خاصى از ترتيب الفاظ به كار رفته است . و ما قبلا بدان اشاره كرديم .
سوم ، آنچه تنها عالمان خاص از آن آگاه مىشوند ، نه عموم عالمان . براى اين نوع مثالهاى زيادى از معانى بلند وجود دارد كه به قلب كسانى كه دلى صاف دارند و اهل اجتهاد هستند به هنگام تدبر در قرآن راه مىيابد .
راغب مىگويد :
متشابه بر سه قسم است : قسمى كه هيچ راهى بر اطلاع از آن نيست ، مانند زمان وقوع قيامت و خروج دابة الارض و امثال آن . و قسمى كه براى انسان راهى براى شناخت آن هست ، مانند الفاظ غريب و احكام پيچيده و مشكل ، و قسمى كه بين اين دو قرار دارد و آگاهى از آن ويژهء استواران در علم است و بر غير ايشان پوشيده است . اين همان نوعى است كه در سخن پيامبر ( ص ) راجع به ابن عباس بدان اشاره شده است : « اللهم فقهه فى الدين و علمه التأويل . » « 3 »
- آيا در نزول متشابهات حكمتى نهفته است ؟
انواع سهگانه متشابهات را شناختيم . اكنون مىافزاييم كه ذكر اين متشابهات متنوع از سوى شارع داراى حكمت و بلكه حكمتهايى است .
هامش
( 1 ) . « و كليدهاى غيب نزد اوست ؛ جز او كسى آنها را نمىداند . . . » ( انعام : 59 )
( 2 ) . « همانا خداست كه دانش هنگام رستاخيز نزد اوست و باران را فروفرستند و آنچه در زهدانهاست مىداند ؛ و هيچكس نمىداند كه فردا چه خواهد كرد ؛ و كسى نمىداند به كدام زمين خواهد مرد ؛ همانا خدا دانا و آگاه است » ( لقمان : 34 )
( 3 ) . معجم مفردات ألفاظ القرآن ، راغب اصفهانى : 261 .