مختلفى مىيابد . اين قول از امام احمد حنبل نقل شده است . « 1 »
5 . محكم يعنى داراى نظم و ترتيب استوار به گونهاى كه به معنايى استوار و غير معارض بينجامد . اما متشابه آن است كه از نظر لغوى نمىتوان به معنايى كه از آن مراد شده دست يافت ، مگر به وسيلهء قرينه و اماره . اين معنا از متشابه لفظ مشترك را نيز شامل مىشود . اين قول منسوب به امام الحرمين است . « 2 »
6 . محكم از احكام و به معناى اتقان است . و آن لفظى است كه معنايى واضح دارد به نحوى كه اشكالى در معناى آن راه نيابد . و متشابه نقيض آن است . محكم به اين معنا نص و ظاهر را شامل مىشود . و نقيض آن ، يعنى متشابه ، اسامى مشترك و الفاظى را كه موهم تشبيه خداوند به انسان است دربر مىگيرد . اين رأى به بعضى از عالمان متأخر نسبت داده شده اما در حقيقت متعلق به طيبى « 3 » است . زيرا سيوطى آن را به شرح زير از وى نقل كرده است :
مقصود از محكم لفظى است كه بر خلاف متشابه داراى معنايى روشن باشد زيرا لفظى كه معنايى را قبول كند ، يا جز آن معنا معناى ديگرى نيز مىپذيرد يا خير .
اگر معناى ديگرى نپذيرد ، نص است . و اگر بپذيرد ، از دو بيرون نيست : يا دلالتش بر معناى ديگر رجحان دارد ، يا خير اگر دلالتش بر معناى ديگر ارجح باشد ، لفظ را « ظاهر » گويند . و در غير اين ، يا دلالتش بر دو معنا مساوى است ، يا نيست . در صورت اول لفظ را مجمل گويند . و در صورت دوم آن را مؤوّل خوانند . دو قسم نص و ظاهر همان لفظ محكم هستند . و دو قسم مجمل و مؤوّل متشابه ناميده مىشوند . مؤيد اين تقسيم آن است كه خداوند محكم را در مقابل متشابه قرار داده است . بنابراين ، محكم بايد به معناى مقابل متشابه تفسير شود . اسلوب و سياق آيهء هفتم سورهء آل عمران نيز ، كه جمع ميان آيات و تقسيم آن است ، اين نظر را تقويت مىكند . خداوند متعال بيان لفظ « كتاب » آيات قرآن را جمع و سپس تفكيك و تقسيم كرده مىفرمايد :
« مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ »
و به هريك از اين دو قسم خصوصياتى را كه اراده فرموده افزوده است . ابتدا مىفرمايد :
« فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ »
و سپس سخن ادامه
هامش
( 1 ) . سيوطى اين قول را بدون ذكر نام قايل آن آورده است ؛ - الإتقان ، نوع 43 : 6 .
( 2 ) . همان مأخذ
( 3 ) . حسين بن محمد بن عبد اللّه ، شرف الدين الطيبى ( . . . - 743 ه . ق ) عالم حديث و تفسير . از آثار اوست :
التبيان فى معانى البيان ، شرح الكشاف ، شرح مشكاة المصابيح . ( الأعلام زركلى ، 2 : 256 )