مىتوان مفهوم مقابل آن ، يعنى محكم را ، به خوبى شناخت . كلامى كه عبيد بن عمير « 1 » از ضحاك « 2 » نقل كرده است « محكمات عبارتاند از احكامى كه نسخ نشدهاند . و متشابهات احكامى هستند كه نسخ شدهاند . » « 3 » بر همين معناى اصطلاحى حمل مىشود .
آراء عالمان دربارهء معناى محكم و متشابه
عالمان در تعيين معناى محكم و متشابه اختلافات فراوانى دارند . معانى زير از جمله معانيى است كه براى محكم و متشابه ذكر كردهاند :
1 . محكم يعنى عبارتى كه دلالتش واضح و آشكار باشد ، آنچنانكه احتمال نسخ در آن نرود . و متشابه عبارتى را گويند كه داراى معنايى پنهان است ، به طورى كه از طريق عقل يا نقل نتوان به معناى آن دست يافت . خداوند متعال علم به معانى اين دسته از آيات را ويژهء خود ساخته است . مانند زمان برپايى قيامت ؛ معناى حروف مقطعه در آغاز سورهها : علامه آلوسى اين رأى را به بزرگان حنفى نسبت داده است . « 4 »
2 . محكم يعنى آن عبارتى كه معناى آن فهميده شود ، چه به وسيلهء تأويل ، و چه آنكه خود ظهور داشته باشد . و متشابه عبارتى را گويند كه خداوند علم آن را ويژهء خود ساخته است . مانند زمان برپايى قيامت ؛ زمان خروج دجال ؛ معناى حروف مقطعه . اين نظر به اهل سنت نسبت داده شده و از نظر ايشان رأى برگزيده همين است .
3 . محكم آن است كه تنها يك وجه از تأويل را بپذيرد . اما متشابه آن است كه پذيراى وجوه مختلف باشد . اين رأى به ابن عباس نسبت داده شده است . « 5 » و اصوليان محكم و متشابه را به همين معنا به كار مىبرند .
4 . محكم آن است كه ذاتا مستقل و بىنياز از شرح و بيان باشد . و متشابه برعكس ، آن است كه ذاتا مستقل نبوده و نيازمند شرح و بيان است و بنا بر اختلاف در تأويل معانى
هامش
( 1 ) . عبيد بن عمير ليثى جندعى مكى ، از بزرگانى تابعى ( الإصابة ، عسقلانى ، 5 : 79 ) مؤلف اشتباها نام وى را عبد بن عمير ذكر كرده است .
( 2 ) . - ص 564
( 3 ) . شبيه اين قول را ابن ابى حاتم از طريق ابن ابى طلحه از ابن عباس روايت كرده است - الإتقان ، سيوطى ، نوع 43 : 6 .
( 4 ) . روح المعانى ، آلوسى ، ج 2 ، جزء 3 : 82 .
( 5 ) . سيوطى اين قول را از ماوردى نقل مىكند - الإتقان ، نوع 43 : 6 .