« . . . فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . . . »
( توبه : 5 ) است ، زيرا عموم مكانها مستلزم عموم زمانهاست . « 1 »
آنچه گذشت بنا بر نظر جمهور عالمان بود . اما آنچنان كه ما مىفهميم ، عقيدهء عطاء و ديگران بر رأى جمهور غلبه دارد ؛ يعنى عموم اشخاص در آيهء اول (
وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً
) و عموم مكانها در آيهء دوم (
فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ
) هيچيك مستلزم عموم زمان نيست ؛ بنابراين ، نه تعارضى در ميان است و نه نسخى رخ داده است ؛ بلكه آيهء اول صرفا بر عموم اشخاص ، و آيهء دوم بر عموم مكانها توجه مىدهد ؛ و اين هر دو با حرمت جنگ در ماه حرام منافات ندارد . مؤيد اين برداشت آن است كه حرمت جنگ در ماه حرام هنوز باقى است ، مگر هنگامى كه براى مقابله با حرمتى شديدتر باشد كه در اين صورت به دليل تعارض ، همان گونه كه خود آيه دلالت دارد ، جنگ در ماه حرام جايز مىشود .
« . . . وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ . . . »
. « 2 »
6 -
« وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ . . . »
. « 3 » اين آيه با آيهء
« وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ . . . »
« 4 » نسخ شده است . زيرا آيهء اول مفيد آن است كه فردى كه فوت مىكند براى همسر خود به مدت يك سال نفقه و
هامش
( 1 ) . اين قول كه ابو جعفر نحاس در كتاب الناسخ و المنسوخ آن را نقل كرد ، به غايت سست و بىپايه است .
زيرا متن كامل آيهء 5 سورهء توبه چنين است :« فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . »چنانكه ملاحظه مىشود ، آيهاى را كه ابو جعفر نحاس ناسخ آيهء حرمت قتال در ماههاى حرام معرفى كرده خود حكم قتل مشركان را موكول به پايان يافتن ماههاى حرام مىكند .
( 2 ) . « . . . و بازداشتن از راه خدا و كفر ورزيدن به او و مسجد الحرام و بيرون كردن اهل آن نزد خدا بزرگتر است . و فتنه از كشتن بزرگتر است . . . » ( بقره : 217 )
( 3 ) . « و از شما كسانى كه بميرند و زنانى بازگذارند براى زنانشان سفارش كنند كه تا يك سال برخوردار شوند بدون بيرون كردن . پس اگر خود بيرون شوند در آنچه به وجه شايسته و پسنديده براى خود كنند گناهى بر شما نيست . » ( بقره : 240 )
( 4 ) . « و از شما كسانى كه بميرند و زنانى بازگذارند ، اين زنان بايد چهار ماه و ده روز درنگ كنند و چون به پايان عدهء خويش رسيدند ، در كار شايسته و پسنديدهاى كه دربارهء خويش كنند گناهى بر شما نيست . . . » ( بقره : 234 )