آياتى كه به نسخ شدن شهرت يافتهاند
دانستيم كه افراطگرايان در مقولهء نسخ به خطا آيات بسيارى را منسوخ دانستهاند . در اين قسمت مىافزاييم كه بعضى از عالمان بزرگ نظر ايشان را در مورد منسوخ بودن آيات نقد كردهاند . از جملهء اين عالماناند : قاضى ابن العربى « 1 » و جلال الدين سيوطى .
سيوطى تعداد آياتى را كه مىتوان در مورد آنها مدعى نسخ شد به 22 آيه محدود
هامش
در تفسير آيهء« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً . .. » ( المائدة : 105 ) از قول بعضى از عالمان نقل مىكند : « پايان اين آيه ناسخ آغاز آن است ؛ يعنى امر به معروف و نهى از منكر كه مضمون بخش پايانى آيه است ناسخ قسمت آغازين ( عليكم أنفسكم ) است .
( أحكام القرآن ، ابن عربى ، ج 2 : 709 ) يا هبة اللّه بن سلامة ( م 410 ) مىگويد : « از عجيبترين آيات در نسخ آيهء« خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ »( اعراف : 199 ) است كه آغاز و انجامش منسوخ و وسطش محكم است . ( الناسخ و المنسوخ : 91 - 90 ) آنان بعضا حتى دايرهء نسخ را به اخبار كشاندهاند ، در حالى كه اخبار بر خلاف احكام ناظر بر امور حقيقى و واقعى و نسخناپذيرند . به هر حال ، دامنهء ناسخ و منسوخ نزد قدما بسيار گسترده است ، چنانكه زركشى تنها 42 سوره از قرآن را عارى از آيات ناسخ و منسوخ مىداند ( البرهان ، ج 2 : 164 ) . صاحب التمهيد 200 آيهء منسوخ در نزد قدما را برمىشمارد ( التمهيد ، محمد هادى معرفت ، ج 2 : 414 - 399 ) كه از اين تعداد 114 آيه تنها با آيهء « سيف » نسخ شدهاند ( ناسخ القرآن العزيز و منسوخ ، ابن البازرى : 22 ) البته اگر رواياتى همچون روايت ابى بن كعب مبنى بر اين كه سورهء احزاب به بلندى سورهء بقره بوده و بخش اعظم آن حذف شده است ، طبق نظر برخى از عالمان اهل سنت ناظر بر آيات منسوخ باشد ، رقم آيات منسوخ بسيار بيش از اين تعداد است اما به تدريج با ارائهء تعاريف دقيقتر و موشكافى عالمان در تبيين و تفسير مفهوم نسخ و تفاوتهاى آن با تخصيص و تقييد و . . . از تعداد آيات ناسخ و منسوخ در ديدگاه متأخران كاسته شده است . جلال الدين سيوطى با اشاره به مصاديق تخصيص و برداشتهاى ناصحيح از آياتى كه نزد قدما و محدثان ، ناسخ و منسوخ شمرده مىشده است و خارج ساختن آنها از دايرهء نسخ ، تنها 21 آيه از قرآن را منسوخ دانسته است ( الإتقان ، سيوطى ، نوع 47 : 66 ) . مؤلف محترم نيز ، چنانكه ملاحظه مىشود ، با نقد و بررسى نظر سيوطى نهايتا نسخ 9 آيه را به قطع مىپذيرد . دكتر صبحى صالح معتقد است تعداد آيات منسوخ قرآن از 10 عدد تجاوز نمىكند ( مباحث فى علوم القرآن : 274 ) آقاى معرفت ضمن قطعى دانستن نسخ 8 آيه ، تصريح مىكند شما بر آيات منسوخ از چند ده عدد تجاوز نمىكند . ( التمهيد فى علوم القرآن ، ج 2 : 318 ) دكتر مصطفى زيد تعداد آيات منسوخ را 5 عدد مىداند ( النسخ فى القرآن : 837 - 805 ) آية اللّه خويى تنها آيهء منسوخ قرآن را آيه « نجوا » مىداند هر چند با امتحانى دانستن حكم آيهء نجوا در منسوخ بودن آن ترديد مىكند ( البيان :
381 - 287 ) و بالاخره متفكرانى نظير سيد هبة اللّه شهرستانى صاحب كتاب تنزيل التنزيل ، و عبد المتعال الجرى از اساس وجود نسخ در قرآن را منكرند .
( 1 ) . محمد بن عبد اللّه بن محمد . ابو بكر ابن عربى اشبيلى - 20 .