دانسته است . وى مىافزايد صحيحتر آن است كه در 2 آيهء « استئذان » « 1 » و « قسمت » « 2 » نسخى روى نداده است . ذيلا آياتى را كه در مورد آنها ادعاى نسخ شده با نقد و تعليق و به ترتيب قرار گرفتن آنها در قرآن مىآوريم .
1 -
« وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ . .
. » « 3 » گفته شده است كه اين آيه به وسيلهء آيهء
« . . . فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ »
« 4 » نسخ شده است ، « 5 » زيرا آيهء اول مىرساند كه چون همهء آفاق از آن خداوند است و او جهت معين ندارد ، در نماز علاوه بر مسجد الحرام ، ايستادن به هر سمتى ديگر جايز است . و آيهء دوم مفيد اين معناست كه چون ايستادن به سوى مسجد الحرام در هر مكانى كه باشيم قطعى شده است ، ايستادن به سمت ديگر جايز نيست . همچنين ، گفته شده است كه آيهء مذكور منسوخ نيست و آيهاى محكم به شمار مىرود . ما اين نظر را ترجيح مىدهيم . زيرا آيهء مذكور در پاسخ به سخن يهود در ماجراى تغيير قبله به سوى كعبه كه مىگفتند :
« . . . ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها »
« 6 » نازل شد . در اين صورت ، آيهء مذكور ، آنچنانكه ابن عباس گفته است ، پس از آيهء تغيير قبله نازل شده است . و معقول نيست كه ناسخ پيش از منسوخ نازل شده باشد . علاوه بر اين ، معناى آيه چنين است كه همهء آفاق از آن خداوند است ، و خداوند متعال در مكان خاصى از آفاق و جهت خاصى از آن قرار ندارد . بنابراين ، او حق دارد كه بندگانش را در نماز به ايستادن به سوى هر جهتى كه بخواهد فرمان دهد و آنان را از جهتى به جهت ديگر بگرداند . همچنانكه ملاحظه مىشود ، اين معنا با فرمان وجوب نماز گزاردن به سوى قبله و نه به سويى ديگر ( بعد از فرمان نماز گزاردن به سوى بيت المقدس ) تعارضى ندارد ؛ و چون تعارضى در ميان نيست ، پس نسخى روى نداده است ؛ بلكه هر دو آيه محكم هستند . مؤيد محكم بودن آيهء مذكور آن است كه عبارت
« وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ »
به نص در سياق آياتى قرار
هامش
( 1 ) . نور : 58
( 2 ) . نساء : 8
( 3 ) . « و خاور و باختر خداى راست ؛ پس به هر سو كه روى آريد همانجا روى خداست . . . » ( بقره : 115 )
( 4 ) . « . . . پس روى خود را به سوى مسجد الحرام بگردان و هرجا كه باشيد رويتان را سوى آن بگردانيد . » ( بقره : 144 )
( 5 ) . اين نظر منسوب به ابن عباس است - الإتقان ، سيوطى ، ج 2 ، نوع 47 : 66
( 6 ) . بقره : 142