حكم موقت را با نسخ پايان داده است كه تحصيل حاصل است ، و تحصيل حاصل امرى است باطل .
پاسخ اين است كه خداوند متعال از پيش مىدانسته كه حكم منسوخ موقت است و نه ابدى . اما اين را نيز مىدانسته كه موقت بودن آن تنها با ورود ناسخ محقق مىشود ، نه با امرى ديگر ، نظير ذكر قيد پايان زمان حكم در دليل آن . بنابراين ، آگاهى خداوند از پايان يافتن حكم اول به وسيلهء ناسخ منافاتى با نسخ ندارد ، بلكه آن را ايجاب مىكند ؛ و ورود ناسخ مخالفتى با علم خداوند ندارد ، بلكه علم او را محقق مىسازد . شأن خداوند آن است كه از طريق نظام اسباب و مسببات عمل كند . و البته علم او به همه سببها و مسببات تعلق گرفته است . فراموش نشود كه پيش از اين تأكيد كرديم نسخ نسبت به خداوند به معنى بيان و آشكار ساختن زمان دارا بودن حكم و نسبت به ما برداشته شدن آن است .
مىگويند اگر نسخ جايز بود ، يا تحصيل حاصل لازم مىآمد ؛ يا امرى شبيه و به معناى تحصيل حاصل ؛ و اين هر دو باطل است . به عبارت روشنتر ، يا خداوند براى حكم منسوخ نهايتى قرار داده كه با فرا رسيدن آن زمان پايان مىپذيرد ، و يا آنكه بر ابدى بودن آن تصريح كرده است . اگر براى آن نهايتى قرار داده است ، به مجرد فرا رسيدن آن نهايت حكم پايان مىيابد ، زيرا ديگر راهى براى پايان بخشيدن آن به وسيله نسخ وجود ندارد ؛ در غير اين صورت ( يعنى پايان بخشيدن به حكمى كه با فرا رسيدن موعدش پايان يافته ، به وسيلهء نسخ ) تحصيل حاصل لازم مىآيد . و اگر در دليل حكم اول بر ابدى بودن آن تصريح شده و علىرغم اين ناسخ آمده است ، از سه جهت اين امر مستلزم محال است :
الف . تناقض زيرا تصريح بر ابدى بودن حكم بقا و استمرار آن را اقتضا مىكند ، و شكى نيست كه نسخ منافى چنين مقتضايى است . ب . بيان و اعلام ابدى بودن حكم به مردم براى خداوند متعذر خواهد شد . زيرا احتمال وقوع نسخ تصريح بر ابدى بودن هر حكمى را كه در آن چنين تصريحى امكان دارد بىفايده مىسازد ؛ و چنين حالتى به اين نتيجه مىانجامد كه خداوند در قبال بندگانش از بيان ابدى بودن حكمى كه ابدى بودن آن را براى ايشان اراده كرده است عاجز و ناتوان باشد . و خداوند فراتر از چنين گمانى است .
ج . لازمهء اعتقاد به نسخ اين است كه قايلان به آن نسخ شريعت اسلامى را جايز بدانند ، حال آنكه اين شريعت تا روز قيامت باقى خواهد ماند .
مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — صفحة 776
مساهمون: الشيخ محمد عبد العظيم الزرقاني
ص٧٧٦