ج . مباحث علمى و ادبى به گونهاى مطرح گردد كه مسلمانان را به حركت واداشته آنان را متوجه جلال و بزرگى خداوند سازد و به بهرهورى از قواعد موجود در اين جهان پهناور كه خداوند مسخر ايشان ساخته است ، آنگونه كه مجد و عظمت گذشته را به امت اسلامى بازگرداند ، ترغيب و تحريك كند . در اينجا به عنوان مثال نمونهاى از استفاده صحيح از مباحث علمى در تفسير را ذكر مىكنيم . هرچند كه در اين نمونه مفسر به افراط گراييده به طورى كه اصل تفسير و تأويل فراموشش شده است . مرحوم علامه شيخ طنطاوى جوهرى در كتاب قرآن و علوم عصر چنين مىگويد :
خداوند متعال مىفرمايد :
« اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ . وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ . وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها . إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ »
« 1 » خداوند در اين آيه شش بار « كاف » خطاب ( شما ) را به كار برده است . آب را براى ما ، خورشيد و ماه را در تسخير ما ، شب و روز را در تسخير ما ، قرار داده و هرچه در نفس خويش از او خواستيم و آن را آرزو كرديم به ما عطا فرموده است . آيا مسلمانان از اين خطابها مستثنا شدهاند ؟ و آيا خداوند بهرهورى از مواهب زمين را مخصوص غير مسلمانان ساخته است ؟ يا اينكه خطاب عام است ؟ آيا كشتىهايى كه ميان آسيا و آفريقا و اروپا در اقيانوسهاى هند و آرام و درياهاى سرخ و اقيانوس آرام ميان اروپا و آمريكا در حركتاند مخصوص فرنگيان است ؟ چرا و چگونه مسلمانان از علوم تجارت غفلت كردند و تجارت به دست ديگران از جمله فرنگيان و آمريكاييان افتاد و مسلمين دست خالى ماندند و اكنون كشتىهايى كه امواج رودها و درياها را در اقصى نقاط زمين مىشكافد در دست اروپاييان است ؛ و هم اينان علوم معدنشناسى ، برق ، بخار و تلفن و تلگراف و بىسيم را فراگرفته و در اختيار خود دارند ؟ آيا اين براى شما مسلمانان كه 350 ميليون جمعيت داريد ننگ نيست كه مانند ايشان در درياها كشتى نداشته باشيد ؟ حال آنكه خداوند متعال خطاب به شما فرموده است « و
هامش
( 1 ) . « خداست آنكه آسمانها و زمين را آفريد و از آسمان آبى فروفرستاد پس به آن آب از ميوهها براى شما روزى بيرون آورد و كشتىها را رام شما كرد تا به فرمان او در دريا روان شوند و رودها را رام شما كرد ، و خورشيد و ماه را كه پيوسته در جنبش و گردشند براى شما رام كرد و شب و روز را نيز رام شما ساخت و از هرچه خواستيد به شما داد و اگر نعمت خدا را بشمريد آن را شمار نتوانيد كرد ؛ هرآينه آدمى بسى ستمگر و ناسپاس است . » ( ابراهيم : 32 و 33 )