مىكند تا از هستى به هستىبخش برسند و وجود را دليل بر اثبات خالق آن بگيرند و از قواى عظيم موجود در جهان پهناور كه براى ايشان خلق و در اختيارشان قرار داده شده بيشترين بهره را ببرند . خداوند متعال مىفرمايد :
« اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ . وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ »
« 1 » بنابراين ، جاى تعجب نيست اگر مسلمانان الفاظ و عبارات ناظر بر جهان هستى در قرآن را آنگونه كه علم اقتضا مىكرد و بر اساس معارفى كه دربارهء جهان هستى كسب كرده بودند مىفهميدند . روشن است كه مفسر قرآن را نه براى خود بلكه براى مردم تفسير مىكند . بنابراين ، بايد با افكار و انديشههاى ايشان همراه گردد و عبارات قرآنى ناظر بر پديدههاى طبيعى و علمى و قوانين هستى و قواعد اجتماع و ادارهء آن و علم اقتصاد و اخلاق و ساير احكام و قوانين شخصى و مدنى و جنايى و جنگى را شرح و تفسير كند . به نظر ما بر مفسر قرآن است كه عبارات قرآن در زمينههاى مذكور و ساير مقولات مشابه را به شيوهء علمى متداول و انديشهء غالب در ميان مردم و مطابق سطح فكر و گرايشهاى ايشان شرح و تفسير كند . در غير اين صورت ، نه رسالت خويش را به انجام رسانده ؛ و نه اداى امانت كرده است .
چگونه مىتوان مردمان را به شيوههايى كه نمىفهمند مخاطب قرار داده و از راهى غير از آنچه بدان خو گرفتهاند به ايشان راه جست ؟
اينها مجموعا عواملى بود كه تفسير را با علوم ادبى و معارف بشرى درآميخت و موجب گشت تا دانشهاى مذكور در كتابهاى تفسير جايگاهى ويژه كسب كنند اگرچه ميزان اين آميختگى بنا به قابليتها و آگاهىهاى مفسران و استعداد جوامع و سطح پيشرفت علوم در هر زمان ، از نظر قوت و ضعف و افزونى و كاستى و توفيق و ناكامى در تطبيق متغير و مختلف بوده است . بنا بر همين عوامل است كه مىبينيم تفاسير زجاج و ابو حيان و امثال ايشان پر از مباحث نحوى است ؛ و تفاسير زمخشرى و ابو السعود و نظاير ايشان مشحون از مباحث بلاغى است ؛ و تفسير خازن و كسانى كه بر طريق او گام نهادهاند مملو از اخبار و داستانهاى پيشينيان است ؛ و بالاخره تفسير جواهر ، از مرحوم شيخ
هامش
( 1 ) . « خداست كه دريا را براى شما رام كرد تا كشتىها در آن به فرمان او روان شوند ، و تا از بخشش او بجوييد و باشد كه سپاس گذاريد . و آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است همه را كه از سوى اوست براى شما رام ساخت . هرآينه در اين ( كارها ) نشانههاست براى مردمى كه مىانديشند » . ( جاثيه : 12 و 13 )