ب . ايمان به اينكه قرآن مشتمل بر همه تعاليم سعادتبخشى است كه انسان در زندگى خود بدان نياز دارد .
ج . ايمان به اينكه قرآن كتابى است جاودانى و حاوى احكام و دستوراتى است كه تا روز رستاخيز در هر زمان و مكانى در جامعه قابل اجراست و هرگز انسان از ذخاير و گنجهاى نهفته در آن بىنياز نيست .
شروط اجتنابناپذير
آثار و نتايج درخشانى كه برشمرديم تنها زمانى تحقق خواهد يافت كه در استفاده از علوم براى تفسير قرآن اين شروط به جاى آورده شود ؛
الف . مباحث علمى از چارچوب مقصود اوليهء قرآن كه همان هدايت و اعجاز است خارج نشود . اگر مفسر در اين مباحث زيادهروى كند و خود را به تعاريف علوم ادبى و نظريات مربوط به هستى مشغول سازد . كار وارونه شده ديگر كتاب او تفسير به شمار نخواهد آمد ، بلكه بيشتر به كتابهاى علمى و فنى شبيه خواهد شد تا تفسير . دانشمندى تيزبين يكى از تفاسير را كه به ذكر مباحث متنوع و مفصل مشهور است و از هر درى سخنى دارد و نمونههايى از بسيارى از علوم را در خود جاى داده چنين توصيف مىكند :
« اين تفسير همه چيز هست جز تفسير قرآن ! » . « 1 »
ب . در استفاده از علوم براى تفسير قرآن ، تلائم با يافتههاى علمى زمان مورد توجه قرار گيرد و اعتدال رعايت شود . زيرا تفسير قرآن به كمك يافتههاى علمى و مباحث ادبى زمانى ضرورى و مفيد است كه در عصر رواج علم و فرهنگ و براى شيفتگان علوم تجربى و مادى و يا درسآموختگان و كسانى كه به علوم بلاغت و بيان مشغولاند صورت پذيرد اما استفاده از اين علوم در تفسير قرآن در دورهاى كه جامعه در جهل بىخبرى به سر مىبرد و يا براى افراد و گروههايى كه اهليت ندارند عين فتنه و شوم بختى است . و هيچكس جامعهاى را به آنچه فراتر از سطح انديشه آنان است مخاطب نساخت ، مگر آنكه برايشان فتنهاى را موجب گشت .
هامش
( 1 ) . مقصود تفسير مفاتيح الغيب ، امام فخر رازى معروف به « تفسير كبير » است . و جملهء مذكور طعن و كنايهاى است كه ابو حيان به تفسير امام فخر زده است ؛ - بحر المحيط ، ابو حيان ، ج 1 : 431 .