تعارض ميان تفسير به رأى و تفسير به مأثور و مناط ترجيح ميان آنها
لازم است متذكر شويم كه در اين بخش منظور ما از تفسير به رأى نوع مذموم آن نيست ، زيرا كه اين نوع از تفسير به رأى از همان ابتدا از درجه اعتبار ساقط شده و در حدى نيست كه بتواند با تفسير به مأثور معارضه كند . همچنين ، لازم است بدانيم كه منظور از تعارض ميان دو تفسير به مأثور و تفسير به رأى پسنديده و مقبول به معناى تنافى و تناقض ميان آنهاست ؛ يعنى يكى دلالت بر اثبات امرى دارد و ديگرى دلالت بر نفى آن . گويى كه هريك از طرفين تنافى در عرض جاده ايستادهاند و مانع حركت ديگرى مىشوند . اما اگر ميان اين دو تناقضى نباشد ، با يكديگر تعارضى نخواهند داشت ، هرچند كه مغاير هم باشند . مانند تفسير « الصراط المستقيم » به قرآن ، يا سنت ، يا راه بندگى ، يا اطاعت خداوند و پيامبرش .
معناى مذكور هرچند مغاير يكديگرند ، اما متنافى و متناقض نيستند . همچنين است تفاسير مختلفى كه از آيه شريفه
« . . . فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ . . . »
« 1 » شده و در كتابهاى تفسيرى ثبت است . تفاسير آيه مذكور متنافى نيستند ، بنابراين نه معارض يكديگرند و نه همديگر را نقض مىكنند . در تفسير آيهء مذكور گفته شده است كه « ظالم » كسى است كه كارش به خدا واگذار شده است و « مقتصد » كسى است كه عمل صالح و ناصالح را درهم آميزد . و « سابق به خيرات به خواست و فرمان خدا » كسى است كه جز كار خير از او صادر نمىشود . كسانى ديگر گفتهاند « سابق » آن كسى است كه در عمل اخلاص مىورزد . « مقتصد » رياكار است . و ظالم كافر نعمتى است كه كفران خود را آشكار كند . و باز كسان ديگر گفتهاند « سابق » آن است كه طاعات و اعمال خيرش بيش از گناهانش باشد و « مقتصد » آن است كه اين ، هر دو عمل او مساوى باشد . و « ظالم » آن است كه گناهانش فزونتر از طاعاتش باشد .
و بازگفته شده « سابق » عالم است . « مقتصد » متعلم ، و « ظالم » نادان . و كسان ديگر گفتهاند « ظالم » كسى است كه خدا را به غفلت و عادت عبادت كند . « مقتصد » كسى است كه خدا را از روى بيم و طمع پرستش كند . و « سابق » كسى است كه خدا را به
هامش
( 1 ) . « . . . پس از آنان برخى بر خود ستمكار بودند ، و برخى ميانهرو ، و از ايشان برخى به خواست و فرمان خدا به نيكىها پيشىگيرندهاند . . . » . ( فاطر : 32 )